Tim Winter*

Antisemitizmi është një shfytyrim i hershëm evropian, riparimi i të cilit ka hyrë tashmë në një proces. Kështu, temat e “kërcënimit çifut”, apo “ndotjes çifute” nuk janë më të pranueshme në rrethet e kulturuara. Megjithatë Evropa nuk i ka dhënë ende fund një tjetër përmase të shovinizmit të vet historik, i cili vetëm këto kohët e fundit mori një emër: Islamofobi. Me termin islamofobi unë kërkoj të kuptoj kundërshtinë emocionale ndaj Fesë Islame si tërësi, më tepër se thjesht kundërshti të disa shfaqjeve të skajshme (ekstreme) të saj. Apo më dobishëm mund ta përkufizonim islamofobinë si një paragjykim, sipas të cilit ekstremet e fesë kanë një status normativ në të. Nëse ky do të ishte përkufizimi, atëherë Evropa dukshëm vetë, mezi sa ka nisur të pastrojë ndërgjegjen; megjithë ndryshimet e mirëpritura në qëndrimet e të krishterëve ndaj “jobesimtarëve”, nga vetë kishat kanë dalë edhe zëra të intolerancës. Në Itali, peshkopi i Bolonjës bëri thirrje për mbyllje të xhamive të vendit dhe për një ndalim të hyrjes së muslimanëve, të cilët janë, siç ai beson, “janë jashtë (llojit të) njerëzimit tonë.”

Në Kamçatka, në cepin fundor të ngulimeve evropiane, një peshkop ortodoks ka mbështetur zërat për ndalimin e ndërtimit të një xhamie nga bashkësia e madhe e muslimanëve të zonës. Xhamia do të ishte “një fyerje e drejtpërdrejtë e ndjenjave fetare dhe qytetare të popullsisë sllave”, citohet prej kundërshtuesve të vet të ketë thënë peshkopi, si edhe do të nxiste emigrim të mëtejshëm muslimanësh, pas të cilit “ata nuk do të na linin të jetonim normalisht këtu, po të kesh parasysh se çfarë mendje kanë”…

Zëvendësuesi i ri i antisemitizmit është gjithashtu në rritje në ish-rajonet e kulturës naziste. Në Austri, Partia a Lirisë, (deri dje) në pushtet, nuk duket më pak dyshuese përsa i përket pranisë muslimane. “Fundamentalizmi në rritje i Islamit radikal, i cili po depërton Evropën”, shpall kjo parti, “po kërcënon konsensusin e vlerave tona, i cili është në rrezik të humbasë”. Larg të shërbyerit si forcues të fibrit moral të Evropës, pushtuesit e rinj turq bëjnë pjesë në një proces relativizmi, i cili pretendohet se po kërcënon Austrinë e krishterë me konfiskimin e identitetit të saj dhe me një katastrofë sociale. Siç shpjegon Partia e Lirisë, nuk është raca, por kultura, e rrjedhimisht feja ajo që përcakton përkatësi të ligjshme. E prandaj “Partia e Lirisë” e sheh veten si një partner ideal i kishave të krishtera”

Edhe pse shumë prej klerit vendor e kanë denoncuar ashpër, partia tërheq një të tretën e votuesve të kësaj demokracie katolike të qëndrueshme dhe të begatë, dhe me ç’po shihet, kjo mund të përparojë edhe më. Pakicat thjesht mund të shpresojnë se Jorge Haider gabon kur deklaron: “Partia e Lirisë nuk është pasardhësja e Partisë Nacional-socialiste (nazistët). Nëse do të ishte kështu, ne do të fitonim me një shumicë absolute.”

Midis kësaj atmosfere përditë e më të nxehtë ndjenjash antimuslimane, një zë i arsyeshëm konradian formësohet prej prozatorit katolik Jacques Neirynck. Romani i tij “Le Siege de Bruxelles” (“Rrethimi i Brukselit”), përshkruan kryeqytetin belg në vitin 2007. Në këtë ëndërr të keqe për një të ardhme të afërt evropiane, krishterimi zyrtar është shndërruar në një fantazmë, me katedralet e veta të reduktuara në rolin e muzeumeve, ku mesha kremtohet veç për të kënaqur kureshtjen e turistëve nga lindja e argët. Kardinali-kryepeshkop mban llagapin fe-tallës “Absenca e Plotë”, ndërsa teologjia e tij ultraliberale, e ethshme për t’iu bërë qejfin të gjitha palëve, tregohet e pazonja të mobilizojë rezistencën e krishterë ndaj shovinizmit të ri flamand. Në të ardhmen sipas Neirynck-ut, triumfi i të Djathtës së Re ka ligjëruar hapjen e kampeve të përqendrimit dhe përzënien e bashkësive hebreje e muslimane nga vendi, të cilave u është dhënë një afat 24 orësh për t’u mbartur me gjithë plaçka drejt jugut, në rresht për një. Kjo është një përplasje fetare, e po ashtu kulturore, nën parullën kryqtare “Dieu le veut” (Kështu do Zoti), e bekuar nga një “ringritje kulturore dhe fetare”, e cila parapëlqen kryqëtoren (crucifix) janseniste, Jezusi i të cilës është varur kaq poshtë, saqë krahët e tij duken të përqafojnë vetëm një pakicë të zgjedhur. Priftërinj nacionalistë bëjnë thirrje për “goditje kirurgjikale për të këputur tumorin”, dhe kështu bekojnë rrethimin dhe bombardimin e getos muslimane, ndërkaq që Brukseli shndërrohet ngadalë në një Sarajevë të dytë. Drama përfundon me një kundërsulm musliman për të çliruar kampin e përqendrimit, gjë që shkakton edhe arratinë në panik të milicive flamande, e kështu zbulon edhe brishtësinë që fshihet pas axhendës së të djathtës ekstreme. Fabula e Neirynck-ut duket alarmante dhe e ndërkryer. Por është e pamohueshme se e djathta ekstreme po fiton përditë terren në Belgjikë, ku emigrantët turq dhe afrikano-veriorë, të cilëve u bashkohet dhe një komunitet i konsiderueshëm të konvertuarish vendas, përbëjnë një poligon emocional për pasiguritë e belgëve të të gjitha shtresave, të irrituar nga papunësia, globalizimi, korrupsioni politik dhe nga portreti i Tjetrit Jokristian. E përshkruar nga Stefan Fisher i kolegjit Nuffield të Oksfordit si “haptazi më racistja dhe ksenofobja e gjithë partive të ekstremit të djathtë në Evropën perëndimore”, Vlaams-Blok, partia më e spikatur nacionaliste flamande është rritur nga 1.3% elektorat të fituar në zgjedhjet e 1984, në 14.% në 1999, duke u bërë kështu partia më e madhe flamande në Bruksel, dhe gjithashtu në Antverp, ku mban edhe drejtimin e pushtetit vendor. Politikanët e Vlaams-Blok-ut nuk kanë rendur që t’i veçojnë muslimanët si rrezikun e ri. Filip De Winter, ish-udhëheqës i partisë, ka bërë thirrje për “mbyllje hermetike” të kufijve të Belgjikës dhe ka paralajmëruar “rikthimin e të gjithë emigrantëve, pa përjashtim, drejt vendeve të tyre të origjinës”. Kjo do të arrihet me privimin hap pas hapi prej ndihmave shtetërore dhe prej të drejtës së qytetarisë, dhe me krijimin të zonave të posaçme për emigrantët, nëpër qytete që duhet të përmirësonin më tej nivelet e survejimit. Islami vetë do të duhej ndaluar “sepse kjo fe është anti-belge dhe anti-evropiane”, është shprehur ai.

Deri në çastin e vrasjes së tij në maj 2002 prej një fanatiku të të drejtave të kafshëve, popullariteti në rritje i politikanit të së djathtës ekstreme Pim Fortuyn, i çonte mornicat popullsisë së fortë prej gjysëm milioni muslimanësh të Hollandës. Në votimet e marsit, 3% e votuesve në Roterdam, braktisën liberalizmin tradicional hollandez, për të votuar z. Pim Fortuyn, duke e shpënë kështu Hollandën paralel me vende të tjera evropiane ku furtunat anti-muslimane kanë ringjallur flakët e tendencave neo-fashiste, përgjithësisht të fjetura që prej uftës së Dytë Botërore. Pikëpamjet fetare të Fortuyn-it janë detajuar në librin e tij “Kundër islamizimit të kulturës sonë”, botuar më 1997 për të kremtuar ditëlindjen e pesëdhjetë të Izraelit. Ai besonte se Islami, jo si krishterimi, besimin në të cilin e mirëafishonte, ishte një “kulturë e prapambetur”, me një koncept të paarrirë për Zotin dhe një urrejtje të brendashkruar ndaj kulturës evropiane. Ai bënte thirrje për një frenim masiv të emigrimit të muslimanëve dhe për një këmbëngulje më të madhe në traditat e krishtera të Hollandës. Si një aktivist tepër i njohur homoseksual, Fortuyn gjithashtu dënonte kundërshtimin e Islamit për martesat brenda të njëjtës gjini. Popullariteti i Fortuyn mendohej të ishte më i fortë në votues që kanë simpati të fortë për Izraelin, që kundërshtojnë një integrim më të thellë evropian dhe që kërkojnë një rishikim të ligjeve për emigrim dhe strehim, që do të mund të përjashtojë nga përfitimi njerëzit me background kulturor musliman. Eshtë kjo një listë idesh që po studiohet me kujdes nga aparatçikë në partitë më tradicionale, të alarmuar nga fakti se një anketë e kohëve të fundit realizuar midis hollandezëve të moshave 18-30 vjeç, tregon se më se gjysma e tyre dëshiron të shohë “emigrim musliman zero”. Edgar van oken, i Qendrës së Emigrantëve në Amsterdam, beson se edhe partitë “e pranuara si normale” (mainstream), kanë nisur të marrin parasysh adaptimin e formulës së Fortyun-it. “Problemi i vërtetë është se edhe parti të tjera politike kanë nisur ta shohin strategjinë e z. Fortuyn si votë-prurëse dhe kështu mund të fillojnë ta ndjekin atë.” Kriza erdhi në një kohë veçanërisht të ndjeshme për Hollandën. Në 16 prill i gjithë kabineti qeveritar dha dorëheqje pas publikimit të një raporti të Kombeve të Bashkuara lidhur me sjelljen e paqeruajtësve holandezë në enklavën e rrethuar boshnjake të Srebrenicës, verën e vitit 1995. Hetuesit vazhdimisht kishin bërë me dije se trupat holandeze, shumë prej tyre të rekrutuar në zona urbane me prezencë të fortë neofashistësh, ishin ideologjikisht anti-muslimanë. Në Norvegji, zgjedhjet e vitit 1997 njohën du-kjen e papritur të formacionit anti-emigrant Partia e Progresit të Karl Hagen-it, e cila tashmë zë 25 prej 165 vendeve të parlamentit. Ngjashëm me grupin e Hagen-it shfaqet edhe Partia e Popullit të Zvicrës, e cila udhëheq 22.% të votave popullore në atë vend dhe është krahasuar gjerësisht me partinë e Jorge Haider-it, që prej 1999 në koalicionin qeverisës. Në Danimarkë, grupi ultranacionalist DPP, me rritjen e tij tepër të shpejtë, është bërë partia e tretë më popullore, duke përfituar nga përhapja e madhe e mospëlqimit ndaj muslimanëve. Tepër popullorçe, udhëheqësja-amvisë e kësaj partie, Pia Kiaerssgaard, kundërshton hyrjen në Eurozonë, proteston ndaj “spekulimeve me sigurimet shoqërore”, dhe është gjithashtu e famshme për papërmbajtjen e saj kundër Islamit. “Unë mendoj se muslimanët janë një problem”- thotë ajo në një intervistë të këtyre ditëve. “Është problem të kesh kaq shumë muslimanë në një vend të krishterë.” Në Britani, e njëjta prirje mund të hetohet dukshëm në zmadhimin këto kohë të Partisë Kombëtare Britanike. Titulluar “Islami: Një Kërcënim për ne të gjithë”, është një deklaratë e përbashkët e Partisë Kombëtare Britanike, sikhëve dhe hindusëve.” Një kasetë e shpërndarë nga kjo parti, përshkruan qëllimin e vet si “një përpjekje e përbashkët për të denoncuar dhe për t’i bërë ballë agresionit të brendashkruar të ideologjisë imperialiste të Islamit.” Krejt si edhe në rastin e aleatëve të saj kontinentalë, PKB po fiton popullaritet, duke braktisur fjalorin racist, duke u përpjekur kështu të sajojë partneritete tek aziatikët dhe të zinjtë jomuslimanë. Rezultati i kësaj shihet në dokumente të tillë si ai i tetorit 2001, “Suplementi anti-Islam” i buletinit “Identitet” të PKB, i cili përfundonte me thirrjen: “Bashkohuni me kryqëzatën tonë!” Kryetari i partisë, Nik Griffin, çapitet më tej me diskutime të tilla si “Përbindëshi islamik”, apo “Kryqëzata e re për mbijetesën e Perëndimit”.

Në korrik të 2001, Griffin me kokërruarit e vet kapën 16% të votave në West Oldham; kuota më e lartë arritur në votime prej ndonjë force ekstremiste në Mbretërinë e Bashkuar. Megjithatë fashizmi britanik mbetet më pak popullori sesa shumica e homologëve të vet evropianë. Një çështje kjo për t’u marrë parasysh pa dyshim, ndërkaq që bashkësitë muslimane përgatisin përgjigjen e tyre ndaj pjesëmarrjes në rritje të Britanisë në skemat e integrimit evropian, në kuadrin e një mundësie afatgjatë për një shtet evropian federal.

Po ofroj si përfundim, një shembull edhe më drastik për të treguar se qëndrime të tilla nuk gjenden më nëpër qoshe, por kanë depërtuar për t’u bërë gjithnjë e më të pranueshme dhe kanë kontribuar kështu për formësimin e një politike të caktuar me rezultate shpesh shkatërrimtare. Me shpërthimin e luftës në Bosnjë, revista gjermane “Der Spiegel” u mësonte lexuesve se “Së shpejti Evropa mund të shohë një shtet teokratik fanatik brenda dyerve të saj.” (Bëhet fjalë për rastin nëse alternativa e Izetbegoviçit do të qeveriste.) Komentatori politik amerikan influent R.D. Kaplan, tepër i admiruar prej Bill Clinton-it, mendonte se “një perde kulturore po zbret mbi Bosnje për të zëvendësuar murin e Berlinit; një perde ndarëse midis botës islame dhe asaj të krishterë.”

E megjithatë, ata që kanë udhëtuar përmes kësaj perdeje, nuk munden vetëm se të dëshmojnë se po ndodhte krejt e kundërta e asaj që u shërbehej. Duke iu larguar klishesë, në këtë rast situatës ku një krishterim paqësor dhe pluralist po përplaset me një Islam totalitarist dhe luftarak, konflikti i Bosnjës, megjithë kompleksitetin, përgjithësisht paraqiti pamjen e një komuniteti musliman paqësor në vetëmbrojtje, që përpiqej për vizionin e një shoqërie multietnike, kundër një agresori të vendosur për të mirëmbajtur higjenën etnike të krishterimit lokal.

Në Bosnjë stereotipet u përkëmbyen kaq saktësisht, sa u duk se nuk do të funksiononin më përveçse në formën e tyre të re. Këtu të krishterët ishin “barbarët orientalë” dhe muslimanët përfaqësonin “idealin evropian” të demokracisë parlamentare dhe të bashkëjetesës.
Po kështu u sfiduan edhe stereotipat sipas të cilave feja ishte një element i papërfillshëm në peizazhin e shekullarizuar të Jugosllavisë pas-titiste. Presidenti boshnjak ishte një musliman xhamie, i burgosur për bindjet e tij gjatë pushtetit të komunistëve. Hierarkia fetare muslimane ishte e vendosur në mbështetjen e vet për një shtet boshnjak të integruar e multietnik. Të rreshtuar kundër, ishin gjithë forcat e të djathtës së krishterë vendore, ndërkaq që Sinodi Ortodoks Grek i akordonte nderimin e vet më të lartë, Urdhrin e Shën Denisit të Ksantës, udhëheqësit radikal serb, Radovan Karaxhiç. Duke anash-hedhur verdiktin e njëzëshëm të agjensive për të drejtat e njeriut, sinodi grek dukshëm nuk provonte ndonjë siklet për ta quajtur me brohori atë si “një nga më të shquarit bij të zotit tonë Jezu Krisht, një punëtor i paqes.” Siç nënvizon edhe historiani Michael Sells: “Dhuna në Bosnjë ishte një gjenocid fetar, parë kjo nga një sërë aspektesh. Kështu njerëzit që u masakruan zgjidheshin sipas identitetit fetar; masakruesit vepronin me bekimin dhe mbështetjen e prijësve të kishave të krishtera. Dhuna i kishte rrënjët në një mitologji fetare, e cila i portretizonte viktimat si tradhtarë të racës dhe e paraqiste shfarosjen e tyre si akt të shenjtë. Ata që e kryen gjithë këtë dhunë, ishin të mbrojtur nga një politikë e hartuar nga politikë-bërës të botës perëndimore, e cila kulturalisht dominohet nga krishterimi.”

Konflikti boshnjak imponoi një rrokullisje kaq të patolerueshme stereotipash, saqë Krishterimi Latin u duk i paralizuar në diskutimet e veta të guximshme përmbi Një Shtëpi të Përbashkët Evropiane. Një Luftë e Shenjtë bizantine figuronte tashmë në hartën e vet kulturore, por sigurisht, nuk bëhej fjalë që të krishterë të mund të pikturoheshin si barbarë orientalë. E së këndejmi
nis edhe retorika e islamofobisë dhe e fantazmës kërcënuese të një Islami të esencializuar, totalitar; retorikë që do të bllokonte gjithë kancelaritë. Ashtu si në vitet ’30, paragjykimet dhe impotenca kulturore po i shtronin rrugën gjenocidit. Poeti skocez Aonghas Macneacail, e ndryu këtë retorikë të heshtur në një metaforë të pamëshirshme, pa doreza.

Megjithëse nje përbindësh gjendet pas teje e të përgjak me goditje (ndërsa ne vrojtojmë). Ndonëse ai do të ta shqisë gruan përmidis ai është përbindëshi ynë. Ndihmë? Sikur të mundnim nuk është gjaky yt, as punërat e tua por zemra jote kun e shohim një ferrë të huaj- e gjitha ç\’nuk deklarojmë.

Macneacail e përshkruan çetnikun si “përbindëshi ynë”, ndërkaq që Islamin, armikun e Evropës, si ”ferrë të huaj” tek “zemra jote”. Kryerabini britanik Jonathan Sacks, jo më pak ashpër do të thoshte: “Gati një gjysëm shekulli pas Holokaustit, në një Evropë e cila ka zëvendësuar fjalën Judenrein (pastruar prej çifutëve) me togfjalëshin njëlloj të neveritshëm “spastrim etnik”, a mundemi vallë të mos pyesim veten: Vallë gabuam kur thamë- Kurrë më? Ka kaq shumë paralele midis atmosferës së sotme në Evropë dhe asaj të para njëqind vjetëve, e ne kemi kaq shumë dije për të mos u shqetësuar dot për fillin që lidh natyrshëm urrejtjet me holokaustin”.

Komentuesi i shquar i Holo-kaustit dhe specialist i shkencave politike Richard Rubinstein, ishte i revoltuar mjaft, kur shkruante artikullin e titulluar ” Partnerë të heshtur të spastrimit etnik: OKB, BE, NATO.” Duke pasur parasysh nivelin e tij të lartë në studimet mbi Holokaustin, e po kështu duke pasur parasysh mospëlqimin e njohur të njerëzve të kësaj disipline për të mos lejuar përfshirjen nën termin Holokaust të ndonjë akti tjetër të dënimit kolektiv, duhet ta marrim me një seriozitet tragjedie cilësimin e këtij specialisti, kur thotë se Islami tashmë ka zënë vendin e pavolitshëm që ka pasur Judaizmi dikur në Evropë.

Edhe vetë fajtorët do ta bëjnë këtë paralelizëm. Ish-komandanti i kampit të përqendrimit në Omarska, ku gjetën vdekjen disa mijëra civilë muslimanë, rikujtonte sa më poshtë:

“Ne e dinim shumë mirë se ç’ndodhi në Aushvic apo Dakau, dhe e dinim shumë mirë si nisi dhe si përfundoi. Ajo ç’ka bëmë ishte e njëjtë me Aushvicin apo Dakaun, por ishte një gabim. Planifikuam të ishte thjesht një kamp, por jo një kamp përqendrimi. Nuk mund ta shpjegoj dot sesi ngjarjet na dolën nga kontrolli.”

Një musliman boshnjak e për-forcon këtë krahasim:

“Tashmë ne jemi hebrenjtë, ne muslimanët e Banja Lukës. I shoh miqtë e mi të rreshtuar në stacionet e autobusëve aty ku flitet për një mundësi ikjeje, dhe mendoj se kështu ishte edhe në vitet ’40. Por pamjet janë me ngjyra tashmë dhe nuk bëhet fjalë për hebrenjtë, po për ne.”

Edhe më shumë mund të thuhej, por dëshiroj ta mbyll me kaq. Eshtë e vështirë të mohosh se pikëpamjet e zakonshme të evropianëve për muslimanët janë goxha më kërcënuese sesa bashkësia që ata përshkruajnë. Kështu je i detyruar të respektosh pesimizmin e shumë muslimanëve evropianë, të kërcënuar siç janë nga ky antisemitizëm i ri, të cilin, për të qenë të sinqertë, mazhoranca e bardhë e krishterë ka dështuar ta vërë re siç duhet. Gjithsesi, përfundimet që unë nxjerr janë të një optimizmi të rezervuar. Romani i Neirynck-ut supozon se zelltarët e tij flamandë gjunjëzohen jo nga një fuqi superiore, por thjesht nga realiteti i një bote multikulturore, logjika e së cilës përfundimisht ia ka ndaluar vetes shpërbërjen. Nëse anglishtja dhe arabishtja do të jenë gjuhët e Brukselit në mijëvjeçarin e ri, aq më mirë. Historia rrallë është e mëshirshme ndaj nostalgjisë. Fashistët e Neirynck-ut ngjajnë me relikte të një epoke arkaike të esencializmit evropian dhe kumari i tyre politik është një hedhje e fundit zarash, ndërsa ata vetë heshturazi pranojnë, bile dhe gjatë çastit jetëshkurtër të lavdisë së tyre, se nuk mund të ketë më rikthim përfundimtar në një demografi njëngjyrëshe në këtë globalizim botëror të pandalshëm, apo se nuk mund të ketë rikthim në një jansenizëm politik, me ekskluzivizmin e vet teologjik të papranueshëm. Kishat e damkosura nga John Cornwell në librin e tij tronditës “Hitler’s Pope” (“Papa i Hitlerit”), tashmë në shumicën e tyre kanë përqafuar qëndrime përfshirëse ndaj feve jo të krishtera.

Muslimanët, jo vetëm prej optimizmit tim për triumfin e pritshëm të ortodoksisë muslimane mbi ekstremizmin, nevojitet ta marrin seriozisht bindjen e Neirynck-ut, se ndërsa një lloj krishterimi është pjesë e problemit, gjendet një lloj tjetër, i cili mund të jetë pjesë e zgjidhjes, për të mbështetur bashkëjetesën në një botë, e cila kurrë më tepër se sot nuk ka pasur nevojë për një tolerancë të bazuar në shenjtërinë.

-*TimWinter eshte kapelan ne fakultetin e Camnbridge ne Angli.