Shqipëria në aventurën e tregjeve financiare

Ngjarja mund të jetë historike, por jo të përfundojë domosdoshmërisht me sukses;
Për herë të parë Shqipëria si një shtet modern do të marre hua drejtpërdrejt në tregjet financiare botërore, pa i shtrirë dorën bankës botërore, FMN-së, apo bankave vendase. Plot 300 milionë euro borxh «Made in Albania» do të shitën në forme eurobondesh. Për qeverinë ky është një progres. Për shqiptarët, fatura mund të jetë e kripur. Ky shkrim do të përpiqet të japë disa çelësa leximi që shqiptarët të dinë çfarë huazohet në emër të tyre. Do të shohim origjinën e këtij operacioni financiar që e lëshon vendin në krahët e një kazinoje botërore, realizimin dhe pasojat e tij të mundshme.

Nga Rruga e Kalimashit tek Eurobondet

Ajo që po i ndodh sot qeverisë shqiptare, e cila ka një nevoje akute për disa qindra milionë dollarë në tregjet botërore ishte e parashikueshme nga ekspertët e huaj përveç atyre qeveritare. Në fund të vitit 2006, shefi i misionit të FMN-së në Tiranë, Istvan Szekely, i binte ziles së alarmit. Atë e informonin se qeveria shqiptare sapo kishte nënshkruar një kontratë me grupin Beshtel - Enka që ky të fillonte punimet në segmentin Rrëshen-Kalimash. Çmimi i marrëveshjes: 418 milionë euro! Veçse Shqipëria, sipas parimit "t'i shtrish këmbët sa ke jorganin", nuk mund ta tejkalonte kufirin e 50 milionë eurove borxh në vit kur bëhet fjala për borxhe tregu. FMN-ja ia bën të qartë këtë gjë qeverisë shqiptare, por kjo e bën veshin të shurdhër. Pala shqiptare nuk denjoi, bile të japë sqarime sesi do ta financonte ketë projekt rrugor, i cili, me kalimin e muajve do të kalonte kufirin mendor të 1 miliard eurove. I gjithë buxheti i Shqipërisë nuk i kalon 3 miliardë euro, me të cilat duhen paguar shkolla, spitale, pensione dhe ndihmë sociale, ushtri e polici, gjykata dhe ambasada, pa llogaritur administratën, institucionet e pavarura partitë politike e deri të parlamentaret. Një të tretën e buxhetit e gllabërit bitumi i rrugës së re, që instalohet për një kohë të gjatë në kontabilitetin publik të shqiptarëve pa u kompensuar me fshirjen e shpenzimeve në fusha të tjera. Përkundrazi në prag fushatash, qeveritë premtojnë dhe me shumë shpenzime. Borxhi i Shqipërisë thellohet në një qetësi relative të debatit publik përveç FMN-së që "shkul flokët". Me shifra, grafikë e tabela, institucioni i regjur u mundua t'i tregojë qeverisë shqiptare se kjo po shkon në mur nëse nuk vë në lëvizje një nga dy levat e mundshme në këto raste: të rrisë të ardhurat fiskale për të përballuar shpenzimet e reja, apo të ul shpenzimet. E bllokuar nga premtimi elektoral i uljes së taksave, e kapur mat nga ulja e rendimentit fiskal të TVSh-së dhe taksës se sheshtë për shkak të krizës, e lidhur këmbë e duar nga kontrata e shpenzimeve shtesë për rrugën e re, qeveria zgjodhi një opsion të tretë: dëboi përfundimisht FMN-në nga Shqipëria në mënyrë që mos t'i jepte llogari për atë ç'kishte ndërmend të bënte. Plani mbante emrin sa "chic" për opinion por aq "choc" për ekspertët: Eurobond.

Shqipëria shet borxhin, por a ia blejnë dhe sa ia blejnë?

Për një firmë private apo për një shtet, më e thjeshta për të marrë një borxh të madh ku të mos u kërkohen raporte të panumërta e verifikime pa fund, është tregu financiar botëror. Një mega - fajde, ku investitorët individualë apo institucionalë, nga ShBA -të deri në Kinë, duke kaluar nga Europa, Rusia dhe Japonia, luajnë si në kazino. Me një mijë euro, një francez nga kompjuteri i tij, blen aksione në mbarë botën në funksion të përqindjeve të interesave që i japin. Sa më i madh është interesi, aq më i madh është rreziku për të. Nëse ai pretendon të fitojë 20% interesa, ai është i ndërgjegjshëm se 1000 eurot që hedh nuk mund t'i shohë më kurrë. Për qeverinë shqiptare, kjo mundësi financimi, është thjesht «gjeniale». Ajo i jep sigurinë se deri diku do të gjejë «të çmendur» nga Europa deri në Australi që t'ia blejnë borxhin, nëse qeveria shqiptare ve interesa të majme. E meqenëse ky borxh do të lahet pas pesë vitesh, kur kjo qeveri nuk do të jetë ndoshta me në fuqi, «mina me sahat» i ngelet në dorë qeverisë mbrapa e deri tek gjenerata më e re. Paçka, gjatë kësaj kohe, Beshtel - Enka është paguar dhe kjo është më e rëndësishmja...
Më 2009-ën, qeveria shqiptare vendosi kështu t'i hyjë kësaj aventure financiare. Ajo lëshoi një borxh në euro në tregun botëror (nga ku dhe emri Eurobond), dhe priti duke fërkuar duart sesa peshq do t'i binin në rrjetë. Zhgënjimi qe i thellë, pasi borxhi shqiptar, nuk tërhoqi vëmendje të madhe. Vend i panjohur, rrezik i lartë, spekulatorët preferonin më mirë të blinin borxh brazilian apo indian, apo polak sesa shqiptar. E panikuar, qeveria shqiptare, duke mos pasur me përkrahjen e FMN-së që e kishte dëbuar, detyrohet të tërhiqet nga operacioni i erubondeve, dhe të lypë pranë bankave klasike.

Kësaj here, ishin këto që fërkuan duart. Sot të gjithë i qajnë hallin Greqisë, sa asnjë bankë a investitor në botë nuk pranon t'i huazojë asaj për më pak se 7% interesa. Dhe me ketë interes, Greqia është e falimentuar. Qeveria shqiptare pa i dredhur qerpiku mori vjet borxh pranë dy bankash 250 milionë euro borxh me më shumë se 10% interesa! Nje aventurë financiare për një shtet liliput. E ndërgjegjshme për ketë manovër të shtrenjtë, qeveria vendos në fillim të këtij viti të bëjë një tentative të dytë për shitje borxhi me eurobonde në tregjet botërore, aty ku ajo dështoi vjet. Plani i qeverisë: të mbledhë me eurobonde, 300 miliard euro me interesa nga 6 deri në 7% dhe me këto para të lajë borxhin që ka marrë vjet me më shumë se 10%.

Një koncentrat i proverbit «pse ta bëjmë të thjeshtë kur mund ta bëjmë të komplikuar». Për t'u garantuar se kësaj here, kinezet, europianët a argjentinasit, do ta hanë karremin e borxhit shqiptar, qeveria vendos që këtë borxh ta hedhë në treg nëpërmjet dy bankash të mirënjohura. JP Morgan në ShBA, dhe Deutche Bank mandatohen të tregtojnë këstin e ri të borxhit shqiptar prej 300 milionësh. Sigurisht që qeveria u paguan këtyre dy bankave honorarë për plus interesave që ajo do t'u paguajë atyre që do t'ia blejnë borxhin. Hapi i dytë që bën qeveria për të garantuar se borxhi do t'i shitët, është marrja e një notë nga agjencitë e pavarura të vlerësimit të rrezikut të borxheve. Kur një indian blen me aksione një pjesë të borxhit të një firme lituaneze, apo të qeverisë shqiptare, dy vende që as dhe në hartë ndoshta ai nuk di t'i gjejë, ai ka vetëm një mundësi për t'u informuar se çfarë rreziku ndërmerr.

Të lexoje notën që i kanë dhënë këtij borxhi agjencitë ndërkombëtare të vlerësimit të rrezikut. Ka katër nota, nga më e mira që është A deri tek më e keqja D (baras me atë të piramidave financiare). Pa një notë Shqipëria nuk mund ta shesë borxhin. Nota që i kanë dhënë tani është pak a shumë B (me disa simbole mbrapa) që në gjuhen financiare, do të thotë se është një borxh për atë investues që duan të spekulojnë. Rezultati pritët pas disa ditësh, kur eurobondet e para shqiptare në historinë e financave do të afishohen në kompjuterët e trader-ve. Të gëzohemi a të hidhërohemi?

Pasojat për shqiptarët dhe ekonominë e vendit

Nga dy të këqijat: dështim i opëracionit Eurobond që e lë qeverinë pa kacidhe për të mbyllur mandatin dhe administratën tonë pa rroga, apo shitje e borxhit, por me interesa të rënda për shqiptarët, sigurisht që e dyta është më e preferueshme. Veçse, ky opsion është si ai i tokës së djegur, me kosto të lartë për qeveritë e ardhshme dhe xhepat e shqiptareve, sidomos atyre më të rinjve që do të mbajnë borxhet mbi shpatulla. Le të japim disa shifra. Kur qeveria shqiptare nuk e «dëgjoi » FMN-në që e këshillonte të mos hynte në borxhe aq të thella për rrugën Durrës-Kukës, ajo e kishte një arsye «fudullëku».

Shqipëria me 2007 regjistronte një rritje ekonomike prej 6% dhe më 2008 rritja kapi thuajse nivelin 8% të prodhimit të brendshëm bruto. Kjo është një shifër pozitive marramendëse. Vetëm Kina na e kalonte. Me një rritje të tillë ekonomike, jo një, por dy rrugë Durrës-Kukës mund të financohen pa shumë droje. Kur ke një prodhim të brendshëm bruto prej 10 miliard eurosh në vit (pak a shumë rasti i Shqipërisë ) dhe një rritje ekonomike 8%, kjo do të thotë se çdo vit ekonomia e vendit rritët me 800 milionë euro më shumë. Brenda një dekade vendi bëhet dyfish më i pasur, dhe po në atë masë rritën të ardhurat për kokë. Kjo ndodh në teori, por realiteti i dhamë shumë të drejtë FMN-së me 50 vjet përvojë, sesa ministrit tonë të Financave që kujtonte se rritja ekonomike është e përjetshme.

Më 2009, rritja ekonomike e Shqipërisë ra në 2,8 % nga 8% pothuajse një vit më parë. Një katastrofë e vërtetë për financat e vendit, pasi planet e shpenzimeve publike duke përfshirë dhe «rrugën e famshme», ishin bërë mbi bazën e një rritje ekonomike shumë me të lartë. Kur qeveria mburret se jemi nga vendet e rralla në botë që kemi rritje ekonomike, kjo është e vërtetë në raport me botën e jashtme, por një miopi serioze në raport me vetveten. Krahasuar me një vit më parë kemi dy herë e gjysmë më pak rritje ekonomike. Është njësoj sikur një familje arrinte të sillte në shtëpi në 2008 rroga për 500 euro në muaj, dhe më 2009 vetëm 200 euro. Sigurisht që rrogë ka, por ajo është e pamjaftueshme për të paguar shpenzimet e parashikuara në rastin e 500 eurove rroge. Familja do të detyrohet të hyjë në borxh, nëse nuk do të ulë menjëherë shpenzimet në nivelin e asaj që fiton. Kjo i ndodhi qeverisë shqiptare. Kur zvogëlohet rritja ekonomike, automatikisht bien të ardhurat fiskale dhe zmadhohet deficiti.