Tragjedi bashkëkohore
Nuk besoj se ka në historinë e televizionit amerikan e atij botëror një serial më interesant sesa seriali “The Wire”, seria e fundit e të cilit u transmetua pak javë më parë. Pa një hero kryesor, pa aktorë me emër e me një buxhet modest, seriali i rrjetit HBO ka arritur që t’a bëjë televizionin amerikan një media intelektuale. Në një industri të dominuar nga “reality tv” dhe limonata të tipit Desperate Housewives, “The Wire” është versioni modern i romanit klasik amerikan, një serial që merret seriozisht me problemet e vërteta të një komuniteti.
Kam disa kohë që rrekem të shkruaj mbi këtë serial, por çdo herë stepem nga frika se jam i paaftë të komunikoj në pak rreshta arsyet pse “The Wire” është i rëndësishëm, sidomos për një shikues shqiptar. Sepse, si romanet klasike ruse të Dostojevskit e Tolstoit, “The Wire” përshkruan me shumë humanizëm dhe përpikshmëri dramat morale dhe sociale të personazheve, drama që kanë rezonancë përtej jetës amerikane. Megjithëse ky serial ka si objekt kryesor jetën e qytetarëve të një qyteti të mesëm amerikan (Baltimore), dinamikat dhe konfliktet që vihen në pah nuk janë thjesht lokale. Në aspektet politike, sociale dhe ekonomike, “The Wire” simulon, e duke simuluar, kritikon, paaftësinë e demokracisë e kapitalizmit bashkëkohor për t’i siguruar individit lumturinë e premtuar, të famshmen “ëndërr amerikane”.
Për shikuesin shqiptar, “The Wire” ka rezonanca të gjera me gjendjen social-politike në Shqipëri këto 15-20 vitet e fundit. Shumë lexuesë e shkruesë të kësaj faqeje (Peshku pa ujë) ndjejnë dhe shprehin të njëjtat pakënaqësi me sistemin dhe institucionet e shtetit modern që shprehen tek “The Wire”, paçka se në forma të tjera. Në fakt, ka një mori me paralele mes botës “reale” të Peshkut pa ujë dhe botës “imagjinare” të serialit: që nga mungesa e dinjitetit të njeriut të thjeshtë e deri tek shprehjet e përsëritura të pakënaqësisë me konjukturat e shtetit modern, të dyja botët (ajo e Peshkut, dhe ajo e serialit “The Wire”) përshkruajnë realitete tragjike, realitete që janë larg premtimeve të progresit moderne.
The Wire
Në 5 sezone dhe 60 episode, David Simon ka ndërtuar një mikro-botë të qytetit ku jeton, Baltimore, një qytet në rënie në bregun lindor të Amerikës, rreth 30 minuta larg Washington DC. Në sezonin e parë, “The Wire” ishte pothuajse një serial klasik policesk, me një departament policie në njërin krah, dhe një bandë gangsterësh në krahun tjetër. Titulli i serialit, “The Wire”, i referohet përgjimeve telefonike që detektivët e policisë përdorin për të kapur bosat e bandës, këta të fundit të akuzuar për vrasje dhe trafikim droge. Por gjatë zhvillimit të ngjarjeve mes policëve e gangsterëve, “The Wire” zbulon hap pas hapi gërshetimet e jetës moderne.
Për shembull, bëhet shumë shpejt e qartë në serial që dëshira e mirë e disa detektivëve nuk mjafton për të ndjekur e ndëshkuar kriminelët e vërtetë. Një departament policie në një qytet në krizë ka nevojë jo vetëm për mbështetje buxhetore por edhe për vullnet politik, vullnet ky që zbehet shpejt nëse preken interesa të caktuara. Nga ana tjetër, gangsterët e getos nuk janë thjesht “princa” të një lagjeje, por ata kanë influencë edhe në aspekte të tjera të jetës së një qyteti, si p.sh. në financimin e një subjekti të caktuar përpara zgjedhjeve apo në “ri-zhvillimin” e një lagjeje. E kështu, seriali del nga limitet klasike të një thrilleri policesk, e bëhet një botë më vete ku policët dhe gangsterët nuk janë më thjesht personazhe njëdimensiale të ndarë në të mirë dhe të këqinj, por janë më gjerësisht qytetarë dhe individë në një botë ku gërshetohen interesa dhe zona influence.
Ndërsa në sezonin e parë, fokusi ishte tek krahu i kërkesës së botës së drogës, në të dytin hetimet e detektivëve e afrojnë subjektin tek krahu i ofertës (dmth. furnizuesit). Në sezonet e tjera seriali flet për fushatën e pamëshirshme të një politikani frymëzues (që në fillimet e veta ngjan jo pak me Obamën sot), pislliqet e sindikatës së punëtorëve të portit që po bëjnë çmos të ruajnë bukën e gojës përballës konkurrencës e teknologjisë, hallet e fëmijëve të projekteve* që e gjejnë veten mes një sistemi arsimor të kalbur dhe trafikimit të drogës tek kryqëzimi i lagjes, dhe hipokrizinë e gazetës së qytetit që ndjek çmime Pulitzer duke botuar shkrime sipërfaqësore mbi problemet e qytetit që ka harruar. Por, mbi të gjitha, “The Wire” është një serial që shtjellon se si këto botë në dukje të pavarura ndikojnë mbi njëra tjetrën në mënyra direkte dhe indirekte. Në episodin final, krijuesit i dedikojnë qytetit të Baltimore një montazh të gjatë që reflekton dhe rolin kryesor që qyteti ka luajtur gjatë çdo hapi, si një kontekst që është po aq (në mos më shumë) i rëndësishëm sesa personazhet kryesore të kësaj historie.
Në total, “The Wire” shkëlqen në zhvillimin dhe paraqitjen e individëve që ndodhen të zënë në kurth nga institucionet dhe sistemet e këtij qyteti bashkëkohor. Policët, gangsterrët, fëmijët e rrugës, drogaxhinjtë, politikanët, avokatët, punëtorët e portit, gazetarët, etj. janë të gjithë në thelb të emisionit, jo thjesht si agjentë me fuqi të ndryshme brenda hierarkive shoqërore e institucionale, por më shumë si njerëz që thellë-thellë përballen me dilema të ngjashme në lidhje me fatin e tyre si individë në rrethet ku ndodhen. “The Wire” përfaqëson me dinjitet obsesionin amerikano-verior me përmirësimin e vetes, obsesion që ndodhet pak a shumë në çdo personazh të serialit, si në ata që ndjekin karrierën, ashtu edhe tek ata që kanë qëllime moralisht më të admirueshme. Por, ky obsesion është tragjik, sepse askush prej heronjve nuk arrin të ndryshojë. Askush nuk arrin të bëhet më i/e mirë, një metaforë kjo që reflekton dhe dyshimin e autorëve të serialit për përmirësimin e sistemit në përgjithësi. Dhe kështu, nëpërmjet dështimeve individuale të pothuajse gjithë personazheve kryesore (me disa përjashtime), “The Wire” nxjerr në pah tragjedinë e botës moderne.
“The game is rigged”
Skenari i “The Wire” ka disa shprehje në dukje të thjeshta por që mbajnë shumë bagazh. Shprehja e mësipërme, që përkthehet si “Loja është e trukuar”, është një prej tyre. Episod pas episodi, “The Wire” përshkruan individë moralë, të drejtë e punëtorë që gjatë kërkimit për drejtësinë e të vërtetën ndalen dhunshëm nga hallkat e sistemit. Sezon pas sezoni, “The Wire” përshkruan tragjedinë e individit brenda një sistemi që thellë-thellë është vetëm një kurth.
Shprehje të ngjashme si kjo e mësipërmja gjen dhe në shkrimet e komentet e Peshkut. Madje, fryma e shprehjes është pak a shumë një nga “të vërtetat” më të pranuara mes komunitetit të Peshkut. E thënë ndryshe, shumica e lexuesve, shkruesve dhe komentuesve të Peshkut janë dakord me njëri-tjetrin në këtë pikë: që sistemi social-politik në Shqipëri sot është i padrejtë që në palcë. Siç thotë dhe Koth:
“Une vazhdoj te them qe problemi nuk eshte [Tom Doshi] Socialisto-Demokristian, por ky sistem i kalbur qe i ka perfshire te gjithe dhe qe veprojne dhe ecin ne nje shtrat te percaktuar paraprakisht, te perpunuar shume dhe ne kohe.”
Dhe këto shprehje nuk kufizohen vetëm në nivelin makro të gjërave. Si tek imagjinata e serialit, ashtu edhe tek realiteti i hidhur i shkrimeve tek Peshku, tragjedia moderne është prezente edhe në nivelin mikro, në atë të individit. Në fund të sezonit të pestë (e final) për shembull, një prej personazheve më interesantë të serialit mbetet në mëshirë të fatit (nuk po them se kush, për të mos prishur kënaqësinë e atyre që s’e kanë parë serialin). Në shkrimet e disa autorëve tek Peshku pa ujë ka shpesh një preokupim të ngjashëm me mungesën e kujdesit për individin, qoftë kjo për individë të veçantë (më shkojnë në mend diskutime për disa artistë që iu larguan kësaj bote pa asnjë mbështjetje nga shteti apo shoqëria), ashtu edhe për njeriun në përgjithësi, njeriun e rëndomtë. Ja se ç’shkruan Strangeman, tragjikisht elokuent:
“Unë paguaj taksat, respektoj rregullat e qarkullimit, bëj çdo gjë që i kërkon ligji një qytetari shqiptar dhe të gjitha këto pse? Që një ditë të bukur të shpërthej? Që ky palo shtet, që është turp edhe ta quash shtet, të më vrasë? Që të më kërkojë të regjistrohem e të paguaj sigurimet kur vetë ndërmarrjet që punojnë drejpërdrejt për të, me biznese miliardash, të mos kenë të regjistruar qoftë, dhe të paktën për turp, për sy, edhe një punëtor të vetëm? Për këtë shtet që fshihet prapa gishtit? Që nuk pranon asnjë përgjegjësi dhe kërkon të marrë çdo meritë? Që ka paturpësinë të paraqitet para meje në formën e policit, e tatimorit, e doganierit, e rojes së kufirit duke tundur në dorë një copë letër, që quhet ligj, e që ka vlerë vetëm në letër e kurrë në realitet?”
Më tej, si tek “The Wire”, debatet tek Peshku shpesh dalin nga tema si rezultat i gërshetimit të një fushe të jetës me një tjetër. Politika, media, arsimi, arti, etj. gërshetohen dhe trazojnë njëra-tjetrën dhe të gjitha mbeten të infektuara nga “virusi” i sistemit. Korruptimi i njërës fushë nuk mund të mos ndikojë në degradimin e tjetrës. Dhe, si Peshku ashtu edhe “The Wire”, sugjerojnë se këtu qëndron dhe tragjedia e botës moderne, tek gjithndodhja e këtij “virusi” në çdo aspekt të shoqërisë së sotme. Quaje korrupsion, quaje degradim moral, quaje ç’të duash, kritika në versionin e saj më të thjeshtuar është kritikë ndaj sistemit në tërësi, ndaj entitetit demokratiko-kapitalist.
Po pastaj?
Nga diskutimi i mësipërm dua që të mbeten disa gjëra.
E para, më duket shumë e rëndësishme të kuptojmë se shoqëria e sotme shqiptare nuk është një ishull i mjeruar në një oqean më shoqëri perfekte. Problemet e qytetarëve të Tiranës janë, për mirë a keq, shumë të ngjashme me ato të qytetarëve të Baltimore. Kemi vite që si shoqëri e pozicionojmë veten si inferiorë ndaj “parajsave” europiane e amerikane, pa e kuptuar që në fakt nuk po bëjmë gjë tjetër veçse po importojmë pabarazitë dhe problemet e pikërisht këtyre “mrekullive” që kemi ngritur në piedestal.
E dyta, “The Wire” na kujton se qëllimi i letërsisë nuk është imagjinimi i një bote surreale, por përkundrazi, është rifokusimi tek realiteti ynë duke na treguar të vërtetat themelore të jetës së përditshme që ne e kemi kaq të lehtë t’i anashkalojmë në rrugën tonë drejt progresit. Si shikues, dhe si shqiptar, jam habitur vazhdimisht nga paralelet që ekzistojnë mes botës së këtij seriali dhe botës shqiptare. E thënë ndryshe, ca të vërteta thuhen shumë më lehtë në letërsi. “The Wire” është nga të paktat prodhime mediatike bashkëkohorë që ndihmojnë shikuesin të kuptojë më mirë dinamikat e jetës moderne.
E treta, dua të sugjeroj se “The Wire” na kujton se problemet e sotme politike dhe sociale nuk mund t’i reduktojmë në paaftësitë e një njeriu të caktuar, apo në veset e një shoqërie me zakone gjoja të prapambetura. Këtu nuk bëhet fjalë për një fatkeqësi të veçantë, apo për një qeveri të caktuar. Në këtë pikë, “The Wire” është më largpamëse sesa komuniteti i Peshkut, i cili për të mirë a për të keq vepron shpesh si gjykatës popullor në kërkim të fajtorit. Dhe në këtë pikë, “The Wire” është një kritikë e pastër e modernizmit.
E në fund, kam një rezervë. David Simon, krijuesi i “The Wire”, dhe shumë zëra këtu tek Peshku, dy palë që përshkruajnë shoqëritë përkatëse si tragjedi, këmbëngulin, duke iu përgjigjur kritikëve, se perspektiva e tyre është realiste, e jo pesimiste. Personalisht, nuk e them dot me plot gojën se jetojmë në kohë tragjike. Madje, nuk them as dot që sistemi është i kalbur, i pandreqshëm, thellësisht i padrejtë. Nuk diskutohet që padrejtësi ka, por më duket se në krahasim me çka kishim dje e pardje, sot kemi diçka shumë më të pranueshme.
Eshtë e lehtë, dhe normale, që të shikosh vërdallë dhe të shohësh vetëm mizerje. Në vende në krizë, si Shqipëria, apo në getot e qyteteve amerikane, është në fakt e vështirë të injorosh mjerimin e njeriut të thjeshtë. Megjithatë, nuk mund të mos mendoj se sot jemi më mirë se dje, dhe kjo dje mund t’i referohet si viteve të komunizmit ashtu edhe atyre para tij. Kjo duhet patur parasysh nga kushdo që e shikon botën e sotme me një sy kritik, jo për të vetë-censuruar kritikën por për t’i dhënë një kontekst pak më historik asaj. Sepse siç thotë dhe Kanti, “nga druri i shtrembërt i njerëzimit nuk është ndërtuar asnjëherë diçka e drejtë.”
Penar Musaraj
peshkupauje.com
* Projektet quhen lagjet dhe ndërtesat sociale në qytetet amerikane që janë ndërtuar nga shteti për familje me të ardhura të ulëta, kryesisht të racës së zezë.
16 April 2008 @ 8:09 pm
Miratoj…
Pak a shume jena ok… Penar… Te pershendes nga atdheu tragjik…
16 April 2008 @ 8:09 pm
Do ta lexoj me shume kenaqesi me vone se paske shkruar gjate, por le te them dhe une “THE WIRE” ishte nje nga serialet qe me ka pelqyer me shume dhe me erdhi keq qe e mbyllen me 5 sezone, do i kisha ndjekur edhe nja 5 te tjere me qejf. Rastesisht e kam pare serine e pare kur u shfaq per here te pare fare, dhe qysh atehere s’jam shkeputur dot.
Ky eshte realizëm televiziv, 100 fish me i vertete se “reality tv”. Sidomos dy sezonet e fundit qe ishin krejt politike, krim, gazetari, korrupsion…Historia eshte trillim, por i tille trill qe tregon te verteten.
“…when you walk through the garden,
you better watch your step…”
16 April 2008 @ 9:13 pm
Une po e printoj se me duhet te dal. Po e printoj per ta lexuar jo se e kam pare serialin, por sepse me “ngjiti” stili i komentit! Ka shume sinqeritet te deshira per te ndare me te tjeret dicka qe te penari duket se paska kohe qe eshte formesuar, ka analize shume te kendshme nisur nga krahasimi me nje serial televiziv dhe ka nje pohim te forte qe duhet marre seriozisht (sic e thekson dhe krasta:
“Problemet e qytetarëve të Tiranës janë, për mirë a keq, shumë të ngjashme me ato të qytetarëve të Baltimore. Kemi vite që si shoqëri e pozicionojmë veten si inferiorë ndaj “parajsave” europiane e amerikane, pa e kuptuar që në fakt nuk po bëjmë gjë tjetër veçse po importojmë pabarazitë dhe problemet e pikërisht këtyre “mrekullive” që kemi ngritur në piedestal”.
Urime Penar (pavaresisht ne do jem apo jo dakort me ty)
16 April 2008 @ 10:27 pm
Edhe une e kam pare sezonin e pare te The Wire, ma dhuroi nje shok klase qe ka jetuar ne Baltimore
Duhet ta pranoj qe ishte terheqes, por duke qene se jam ne Shqiperi, nuk munda te ndjek sezonet e tjera.
Bravo Penar per krahasimet e gjetura dhe ke permendur shume te verteta ne artikull, mgjse me duket si ato hartimet qe na kerkonin ne gjimnaz pasi duhet te lexonim ndonje roman.
Pershendetje.
16 April 2008 @ 10:30 pm
Se mbaj mend, nese e ka dhene digitalb apo ndonje kanal pa pagese, por e sigurt qe e kane transmetuar dhe ne tirane. Nuk di se cilin sezon. Kam pare disa seri, por ishin shume pak per te pas nje opinion.
16 April 2008 @ 10:35 pm
Djema, flm.
Drin, s’e permbaja dot euforine ne ca paragrafe.
16 April 2008 @ 10:42 pm
Une mendoj se kritika ndaj sistemit, parja me realizem e problemeve sic sic e shikon David Simon ne ‘The Wire’ nuk duhet konsideruar tragjike. Tragjikja eshte e pashprese, dhe une mendoj qe perderisa ai nderrmer ta krijoje filmin, ai beson se mbetet ende dicka per te bere. Letersia ne kete rast e ka nje qellim. Qellimi i Simon eshte pikerisht sic thote Penari; “rifokusimi tek realiteti ynë duke na treguar të vërtetat themelore të jetës së përditshme…” - dhe ne kete perpjekje zbulohet natyra Optimiste e syrit kritik.
“Tragjikja” ne film, apo ne realitetin tone nuk lind nga punet e shkruara por vetem sa evidentohet ne to, dhe evidentimi, perndryshe nga fshehja e asaj cka eshte tragjike ne jeten e shqiptarit, kritika pra eshte e vetmja forme efektive per permiresimin e gjerave. Sic e shoh une, kush i qendron kritik qeverise - cilesdo qeveri, nuk po flas thjesht per Berishen - vetem sa ben detyren e vet si qytetar. Sistemi eshte i kalbur por jo i pariparueshem, eshte per shkak se besojme qe mund te behet me mire qe ende merremi me te.
16 April 2008 @ 11:16 pm
Kam jetuar rreth tete muaj ne NY dhe nuk mund te rrija pa pare 3 sezone te Wire. Te gjithe me flisnin per te dhe eshte mese e vertete qe filmi paraqet nje pasqyre mjaft te vertete te realitetit amerikan. Nga ana tjeter, meqe ngrite nje paralelizem Penar, do te shtoja dhe nje fakt tjeter qe nuk e ke permendur. Brutalitetin dhe varferine e shoqerise se pershkruar ne film. Shqiperia, duam nuk duam ne eshte nje vend akoma i varfer ne te cilin kriminaliteti, droga, pokerat e pseudo-pubet si ai i ne the Wire, dhuna familjare apo dhe ndaj vetvetes (nenkupto vetevrasjet), jane te kudondodhur.
Ne ndryshim nga Shba-ja dhe fatkeqesisht per ne, artistet tane, shkrimtaret, kineastet deri diku dhe gazetaret, e konsiderojne kete perriudhe si nje tranzicion i cili do te zhduket vetvetiu. Eminemi kendonte vertete RAP e bling bling por ama shume kenge te tijat ishin per jeten e veshtire te ghetove amerikane. A kemi valle ne nje kengetar te ri sot ne Shqiperi i cili te kendoje “aktualitet”? Jam ne France e nuk di ti jap nje pergjigje fatkeqesisht kesaj pyetjeje. Mbaj mend vetem nje telenovele te TVSHse e cila u perpoq te sillte pak “realizem” ne ekranet tona para nja 6 vitesh dhe asgje me shume. Dhe Rudina Xhunga fatkeqesisht e filloi karrieren e saj si shkrimtare me ca histori dashurie sms-rash.
Shkrimi yt me pelqeu gjithesesi, si zakonisht
16 April 2008 @ 11:20 pm
Penar (po i bie shkurt se komenti i parë që nisa më doli gazetë),
Ku bazohesh kur thua që gjendja është sot më e pranueshme?
Më e pranueshme për kë dhe në ç’mënyrë?
Të përshëndes!
17 April 2008 @ 12:15 am
Strangeman, ma more nga goja. Kisha te njejten kritike. Kam frike se je nxituar nga frika se mos dukesh shume pesimist, aty ne fund, Penar. Gje qe vlen edhe per Blendin kur thote se tragjikja eshte e pashprese. Perkundrazi, tragjikja dhe shpresa jane aq te perputhshme sa qe mund te thuash se pjellin njera tjetren. Krejt psikologjia funksionon mbi principin se tragjedine e mbartim te gjithe, prandaj dhe tragjedia eshte gjithmone aktuale, dhe eshte e pelqyeshme, si ky seriali, pasi projektimi i saj ne skene funksionon si ekzorcizem. Sa me thelle te jesh i mbuluar ne tragjedi, sa me personale qe te jete tragjedia, sa me e madhe te jete, aq me shprese ushqen se do te clirohesh prej saj, prandaj edhe pesimizmi duhej te cohej deri ne fund prej Penarit, qe shpresa e ushqyer prej tragjedise te mund te krijoje nje shtyse per te vepruar. Por edhe nga ana tjeter sa me te larta qe t’i kesh shpresat, aq me tragjikisht do rrezohesh. Eshte pikerisht shpresa ajo qe e ben tragjedine, pasi sikur shpresa te mos ekzistonte, sikur te ishim te pashprese, sikur t’i dorezoheshim fatit pra, nuk do te kishte tragjedi, por banalitet te zakonshem. Gerdeci nuk eshte me tragjedi, bie llafi, pasi nuk ekziston me shpresa se gjerat mund te permiresohen.
17 April 2008 @ 12:38 am
Bukur Lulian!
Teksa nje profesor po permendte nje thenie te psikoanalistit Lacan: “e pandergjegjshmja eshte e strukturuar si gjuhe (komunikimi)”, me erdhi ne mendje dicka ne lidhje me Shqiperine. Ndoshta kete tranzicion te perjetuar kaq tragjikisht, “heroikisht” per shume e ushqejme vete ne! Duke qene se brezat aktiv sot ne Shqiperi jane pak a shume breza qe jane formuar gjate komunizmit ne socializimet e para dhe te dyta dhe ne ate kohe armiku ishte kapitalizmi amerikan, sot ndoshta, te pandergjegjshem, ne jemi pikerisht duke e luftuar ate, ndaj dhe ai nuk instalohet ne Shqiperi.
Mua me duket se dhe tek ajo akuza qe sot eshte ne mode “ti je komunist” me duket se ata njerez qe e perdorin ç’demonizojne vetveten duke e hedhur djallin tek tjetri.
17 April 2008 @ 1:40 am
Lulian une identifikohem katerciperisht me qasjen tende, vetem se nuk do perdorja termin tragjedi.
Per mua personalisht fjala “tragjedi” shpreh nje situate te pandryshueshm, te shkruar, vulosur nga fati, Zoti, providenca, dicka qe eshte jashte dores se personazheve, qe ata nuk e shmangin dot. Ne kete menyre tragjedia kumbon pashprese. Ndryshe nga Dramat, Tragjedite perfundojne zakonisht me vdekjen e heroit apo heroines…ky ka qene perkufizimi i zyshave te letersise nese nuk i kam harruar paq te gjitha…po nuk po zgjatem se eshte afer sofizmit. Dakord me ty qe Gerdeci nuk ishte nje tragjedi, por nje krim. Dhe as nje fatkeqsi se kjo eshte ashiqare nje genjeshter.
17 April 2008 @ 2:10 am
The Wire ma ka konfirmuar edhe mua përshtypjen se SHBA urbane metropolitane, në shumë drejtime edhe pse me disa përjashtime (SF?), i përket tashmë botës së tretë.
17 April 2008 @ 2:20 am
““tragjedi” shpreh nje situate te pandryshueshm, te shkruar, vulosur nga fati, Zoti, providenca, dicka qe eshte jashte dores se personazheve, qe ata nuk e shmangin dot” sa do qe te perpiqen, duhet te kishe shtuar. Perpjekja eshte ajo qe e ben tragjedine, pasi sa do qe te perpiqesh, te gjithe do vdesim. Ajo cka ben vdekjen e heroit apo heroines, tragjike, eshte perpjekja qe bejne keta jo per t’i shpetuar fatit, po per te bere fatin e tyre. Pra duhet te fusesh perpjekjen, qe ka element shpresen, qe te jete tragjedi, te tjerat, jane sofizma, sic e the edhe e vete. Dhe ajo e Gerdecit ishte tragjedi, pasi ata kalamaj qe po punonin aty, per nje dite me te mire po e benin, per te marr fatin e tyre ne dore, por qe sa do qe u perpoqen…
Eshte kulmi i patetizmit, tragjedia, sa do qe te perpiqesh, deshton, dhe me gjithe antipatetizmin qe shprehet here pas here ne peshk, prandaj edhe kam frike se i eshte druajtur ne fund Penari kesaj.
17 April 2008 @ 2:56 am
Bota e trete eshte nje nocion qe per mua pak ka te beje me shtetet (countries); edhe pse eshte perdorur ne fillim si geopolitical convenience. Ne USA i gjen te treja botet (edhe te katerten, kur dikush ta “coin” kete percaktim). Kjo eshte zaten edhe e vecanta e ketij vendi, diapazoni gjithperfshires ne cdo gje. Duket sikur USA eshte globi ne miniature.
Vetem se ka nje gje: mundesite individuale per te u hedhur nga njera bote te tjetra jane jashte cdo dyshimi shume me te medha ne USA se kudo tjeter.
17 April 2008 @ 3:58 am
Emigrant pse thua ashtu (mundesite individuale per te u hedhur nga njera bote te tjetra jane jashte cdo dyshimi shume me te medha ne USA se kudo tjeter)?
Në Shqipëri njerëzit ngrysen ministra e hekurshitës, e gdhihen…
17 April 2008 @ 5:22 am
Emigrant shkruan:
Emigrant, jam kurioz të ti ku e sheh ti këtë mundësi “për t’u hedhur nga njëra botë te tjetra” tek personazhet e The Wire, të cilat mua më duken jo vetëm produkte, por edhe skllevër të mjedisit të tyre social.
17 April 2008 @ 5:56 am
Blend,
Perdorimi i termit “tragjedi” per te pershkruar “The Wire” nuk ishte zgjedhja ime. Simon ne shume intervista e krahason punen e vet me tragjedite klasike greke, dhe e perdor shpesh termin vete. Ka nje interviste te gjate fare dhe shume interesante ketu per kete pune. Dhe po te shikosh me kujdes karakteret kryesore, te gjithe deshtojne, ne nje fare menyre. McNulty, Freamon, Carcetti (dhe ai qe u be kryepolic, se ia harrova emrin).
Lulian, tragjedia, persa i perket “The Wire” nuk eshte tek deshtimi i paevitueshem i njeriut perballe fatit apo vdekjes. Eshte deshtimi perballe nje sistemi.
Meqe permende Gerdecin, une ne fakt kam evituar te bej lidhje mes Gerdecit dhe shkrimit per disa arsye. Sepse e nisa shkrimin para Gerdecit dhe sigurisht qe nuk me shkoi ne mendje. Por edhe sepse tragjedia e pershkruar tek The Wire, dhe tek shkrimet e strangeMAN apo komente te te tjereve, eshte e perditshme. Gerdeci eshte nje eveniment i rralle, aq i rralle saqe nuk mund te imagjinohej dot ne letersi. Dhe ngarkesa e tij politike e prish idene apolitike te shkrimit, prandaj dhe e vonova pak publikimin.
Ate fjaline e fundit tek komenti i 2:20 nuk e kuptova. Druajtja ime ndaj pesimizmit me duket se eshte nje ndjenje shume me e vetedijshme.
strangeMAN,
Pergjigja ime do ishte nje kunder-pyetje: nese themi qe paradigma demokratiko-kapitaliste sot po shtyp dinjitetin e njeriut te thjeshte (qe eshte e vertete, AFAIK), cila eshte pika jone e references?
Une s’eshte se jam historian, por nuk besoj se ka shume nevoje per histori qe te kuptosh se ne pergjithesi, njeriu i thjeshte ka me teper dinjitet sot se c’kishte ne kohen e Stalinit apo te Napoleon Bonapartit, per te marre dy shembuj shume te rendomte. E thene ndryshe, me duket e gabuar te krahasosh boten sot me nje ideale qe ekziston vetem ne kokat tona. Sigurisht qe sot, shume individe shtypen nga hallkat çnjerezore te kapitalizmit apo te politikes gjoja demokratike. Po ku, apo kur, nuk eshte shtypur njeriu i thjeshte? Ku apo kur ka qene me i lire se sot per te realizuar vetveten? Rezerva ime e fundit ishte pikerisht kjo ndjenje qe kritikat ndaj modernizmit e kane shume te lehte te injorojne te kaluaren. E qe ketej, thenia e Kantit, qe e kam pasur ne koke gjate gjithe kohes kur po shkruaja. Eshte e tepert te pretendosh per ndertimin e nje bote perfekte sepse gjithmone do te jemi ne “hijen” e imperfeksioneve te se kaluares.
Aiglon, pershendetje!
17 April 2008 @ 6:35 am
The Wire eshte nje seri terheqese por nuk me ka ngjitur aq sa disa te tjera, psh Sopranos qe e ndoqa per shume vjet. HBO ka gjithmone seri interesante, nje shume interesante tashti eshte ajo “John Adams” qe flet per hapat e para te kombit amerikan. Te kisha Showtime do kisha ndjekur dhe ca nga serite atje qe duken interesante, megjithate kush ka aq shume kohe ti ndjeke te gjitha.
17 April 2008 @ 11:05 am
Reflektim i drejte dhe shume parimor.
E vertete qe ne perendim jo cdo gje , madje shume gjera nuk jane “Lule e trendafile” (thone italianet) por lule e trendafila nuk jane per nje shtrese te caktuar ndersa ne shqiperi eshte per te gjitha shtresat, vertet ne shqiperia nuk ka geto te mirfillta po e vertete eshte githashtu qe getot po shfaqen ne zemer te qyteteve ku kultura e mentalitete te ndryshme jetojne ne mega pallata dhe ku konflikti i divergjencave eshte i pashmangshem cka sjell si pasoje ne te ardhmen abandonimin e ketyre zonave nga shtresat me nivel dhe lenia e tyre ne degradim dhe krijomin e pashmangshem te getos me gjithe problemet sociale qe ajo mbart.
Mungesave e shtresave te konsoliduara ne nivele ekonomike dhe kulturore do sjelle domosdoshmerisht probleme sociale dhe ekonomike madje dhe me te renda dhe me te dhunshme se ato qe shfaqen ne lagjet popullore te europes dhe getot e amerikes.
17 April 2008 @ 1:33 pm
Shih, ndoshta të kam keqkuptuar. Nëse kur thua që jemi më pranueshëm i referohesh realitetit shqiptar, atëherë vetiu më lind pyetja se më çfarë baze e bën krahasimin. Nëse, nga ana tjetër, ajo që thua i referohet një konteksti më të gjerë historik dhe gjeografik, atëherë ndryshon puna. Por edhe këtu diskutimi ka shumë hapësira gri.
Sa i përket Shqipërisë, nëse themi që sistemi kapitalist po funksionon keq atje ku është “shpikur”, këtu (dhe shumëkund tjetër, sigurisht) sistemi hibrid* kapitalist që ne zbatojmë po funksionon shumë më keq. Nëse, psh, në USA ka shtresa të gjera shoqërore që kanë më shumë benefice nga ky sistem, sesa kosto, këtu beneficet janë për një grup fare fare të vogël më të mëdha sesa kostot. Por unë kryesisht po hamendësoj, e pranoj këtë.
*besoj jemi dakort që këtu tek ne kapitalizmi sipas modelit perëndimor në rastin më të mirë është keqinterpretuar dhe se principet bazë të tij janë rrënjësisht të deformuara. Pra problemi ynë nuk është ai i sitemit kapitalist perëndimor, por i sistemit të keqzbatuar kapitalist perëndimor.
Përshëndetje!
17 April 2008 @ 2:07 pm
Penar,
Urime per temen dhe shrkrimin, me behet shume qejfi dhe u cudita shume kur pashe teme per the Wire dje ne darke. Mbaj mend se kur u vu nje shkrim per fundin e Sopranos, u bene nja 90 komente, po per Wire asnje. Der dje e konsideroja veten i vetmi fan i fiksuar, po me sa duket paska dhe pak te tjere.
Per ju qe nuk e keni pare, nxitoni dhe shikoni sezonin e pare. Me habit fakti qe
shume veta kosiderojne Lost ose Prison Break serialin me te mire, kur ne krahasim me The Wire jane medioker. Sic thote David Simon, jane televizion me qellim te shesin deodorante ose ilac rrobash cdo 12 minuta.
Persa i perket krahasimit te shoqerise te lene ndoresh ne Amerike dhe asaj ne Shqiperi, un e kam veshtire te bej krahasimin. Pasi Shqiperia eshte akoma ne periudhe transitore, kurse Amerike eshte ne post modernizem. Dmth Shqiperia eshte nja 3 epoke mbrapa. Amerika i ka kushtet qe te perfshije ne jeten ekonomike, sociale e politike dhe ata qe jenojne ne “projekte” po per nje arsye ose tjeter, nuk i pranon. Bile me cinicizmin tim, un them qe eshte pak e qellimshme pashi industri te tera ushqehen nga kushtet e keqija ne projekte (industria dhe lobi i burgjeve, i mjeteve te sigurimit, i policise etj)
Me pelqen ideja qe sipas DS, The Wire eshte tragjedi greke, jo shekspiriani (si Sopranot) Fati i individeve eshte percaktuar me kohe nga Zotet e Olimpit (institucionet moderne) dhe nuk ka asgje qe ta ndryshoje fundin tragjik (shih Wallace, D, Bodie, Michael etj)
Mesimi i Shqiperise eshte te mos adoptoje sistemin e eger kapitalist amerikan, po dicka me hibride si shtetet e Evropes. Po ne do na duhen dekada te arrijme aty ku duhet.
PEnar, nuk e di a e ke pare kete fjalimin e David Simon me 3 pjese ne youtube.
http://www.youtube.com/watch?v=LJNkL12QD68
Sugjeroj ta shikoni dhe ju te tjeret.
Drino, kur te vish ne baltimore prap, do e blejm dhe sezonin e dyte te Soundgarden
17 April 2008 @ 2:40 pm
Edhe po edhe jo. Kam pershtypjen qe David Simon nuk do ishte dakord. Ose me sakte, per kritiken e Simon s’ka shume rendesi sa “perfekt” eshte aplikimi i kapitalizmit. Problemi eshte vete kapitalizmi. (Sidoqofte, shumica e ketij muhabeti eshte gri dhe hamendesore.)
ListenCarefully, ate fjalimin po e shoh tani. Flm.
17 April 2008 @ 2:51 pm
Shiko, nuk eshte e drejte qe tu vesh fajin institucioneve gjithmone. Individi ka me shume pergjegjesi ndaj vetes se sa ka institucioni ndaj tij. Gjithashtu kjo mania me lobet qe kane shqiptaret eshte bere e padurueshme sikur lobet influecojne cdo gje dhe gjithcka edhe kunder opinionit popullor. Ajo qe i mban njerezit ne burgje jane psh. ligjet shume te ashpra, ku psh. ne NY mund te marresh dhe 10 vjet burg po te kapen me kokaine..sikur hera e pare dhe le te kesh nje sasi te vogel. Keto jane ligje te mbeshtetura nga popullata amerikane ne pergjithesi. Po kjo popullate po ashtu ka mbeshtetur dhe ligjet qe te denojne shume me ashper per krak kokaine se sa per kokaine, dhe ata qe perdorin te paren jane te varfrit ndersa te dyten te pasurit.
Nderkohe, nuk eshte vetem krak ai qe eshte epidemi, por psh. ne zonen e mesme te amerikes eshte epidemi e madhe perdorimi i meth qe eshte akoma me keq se sa krak. Keto jane zona pergjithesisht te bardhesh, por e perbashketa eshte gjendja e keqe ekonomike dhe niveli i ulet i edukimit (problemi qe amerikanet vdesin ta percaktojne si “pula apo veza, cila ishte e para?”).
A do vijne keto ne shqiperi? Po shpresojme qe jo, e vetmja mburoje eshte familja tradicionale shqiptare, sepse institucioni dhe indivi nuk po ecin aq fort dhe kjo sigurisht do ndikoje dhe familjen shqiptare.
17 April 2008 @ 3:06 pm
Ama shih se ka një dallim midis dy gjërave. Nëse kritika bëhet ndaj kapitalizmit është një gjë, ndërsa nëse kritika bëhet për një sistem që është kopje e keqe e tij ka diferencë. Pasojat mund të jenë të njëjta në të dyja rastet, por problemi ndryshon, prandaj dyshueshëm edhe zgjidhja.
(Je në dijeni të “Kultit të kargos”, të trajtuar edhe në një artikull nga Xha Xhai.)
17 April 2008 @ 3:15 pm
Fjalën zgjidhje sigurisht kuptoje si rruga që duhet ndjekur, sepse zgjidhje u zgjodh keq si fjalë nga ana ime.
Përshëndetje!
17 April 2008 @ 6:49 pm
Artikullin e lexova pjese-pjese, jo te gjithe, por me pelqeu shume ajo pjesa e StrangeMan-it, pjese e cila duhet te jete thenia e dites dhe mundesisht t’u çohet dhe qeveritarve tane torrollake per ta lexuar.
“Unë paguaj taksat, respektoj rregullat e qarkullimit, bëj çdo gjë që i kërkon ligji një qytetari shqiptar dhe të gjitha këto pse? Që një ditë të bukur të shpërthej? Që ky palo shtet, që është turp edhe ta quash shtet, të më vrasë? Që të më kërkojë të regjistrohem e të paguaj sigurimet kur vetë ndërmarrjet që punojnë drejpërdrejt për të, me biznese miliardash, të mos kenë të regjistruar qoftë, dhe të paktën për turp, për sy, edhe një punëtor të vetëm? Për këtë shtet që fshihet prapa gishtit? Që nuk pranon asnjë përgjegjësi dhe kërkon të marrë çdo meritë? Që ka paturpësinë të paraqitet para meje në formën e policit, e tatimorit, e doganierit, e rojes së kufirit duke tundur në dorë një copë letër, që quhet ligj, e që ka vlerë vetëm në letër e kurrë në realitet?”
17 April 2008 @ 8:49 pm
Penar, ke hapur nje abis shume te madh ne krahasimin mes modernes dhe paramodernes, dhe ne perceptimin se gjerat jane me mire ne moderne se sa ne paramoderne, por kam frike se ben gabim kur e ndan kete perceptim te progresit nga tragjedia.
Po, industrializimi qe shkon dora dores me modernen dhe te dyja qe shkojne dora dores me demokracine, i ben gjerat me te lehta, boten me te vogel, edukimin elementar me publik, barazine perpara ligjit me te ndjeshme, rrjedhimisht me te prekshem nga shumica, etj. Sidoqofte, nuk mund t’a neglizhosh faktin qe kjo krijon edhe tragjedi me te medha se sa tragjedite paramoderne pasi ideali i drejtesise qe ekziston ne kokat tona ka me teper potencial por serish nuk zbatohet ne praktike.
Eshte pak me teper se sa koincidence fakti qe tragjedite ndodhin ne periudha dhe vende ku zbatohet “demokracia”, apo ku potenciali qe demokracia dhe dora dorazi drejtesia te zbatohet eshte real. Eshte pikerisht ai perceptimi qe njerezit gezojne me shume dinjitet, qe krijon kushtet per tragjedine: perceptimi i dinjitetit francez ne proporcion shovinist* qe sjell tragjedine napoleonike; perceptimi i dinjitetit te rraces superiore gjermane qe sjell tragjedine e L2B; perceptimi i dinjitetit utopik marksist-leninist qe sjell tragjedine komuniste; perceptimi i dinjitetit modern demokratik qe sjell tragjedine e Baltimores.
Tragjedia moderne ka per origjine nje perceptim te progresit, perfshi ketu edhe te pasurit me teper dinjitet sot se dje (Fausti eshte tragjedia e pare moderne qe e ka nxjerr ne pah progresin si origjine te tragjedise). Edhe tek “The Wire”, sapo te krijohet perceptimi se gjerat do te progresojne drejt funksionimit te drejtesise, ndodh tragjedia, zbulohet se drejtesia nuk ekziston pervecse si ideal ne kokat tona.
Po them se shkrimi eshte shume i mire, thjesht shikoje me pak me teper pedantizem pjesen e fundit. Nuk mund te rezervosh termin tragjedi per shkak se gjerat perceptohen me mire sot se dje, pasi eshte pikerisht ky perceptim qe eshte thelbi i tragjedise, dhe jo ajo cka e mohon tragjedine.
* Nikolas Chauvin, Ushtar i Napoleonit qe ecte me parimin se cdo gje franceze eshte me e mire dhe me progresive, prej nga vjen edhe termi shovinizem.
17 April 2008 @ 9:38 pm
Une po e riperkufizoj “tragjedi” sipas lulian kodres meqe ra fjala, sipas ketij perkufizimi te ri (per mua) edhe Simon ka te drejte ta quaje tragjike…po me pelqen rrjedha ketu, po i printoj t’i marr me vete ne kafe se koha eshte qamet e bukur sonte. Shkruemi.
17 April 2008 @ 11:31 pm
televizionin amerikan një media intelektuale….me beri pershtypje kjo fraze. Cfaredo te japi televizioni, nuk mund t ebehet kurre nje media intelektuale. Por, teorizimet nuk jane te pershtatshme. Sidoqofte, bravo per shkrimin e pershkrimin.
18 April 2008 @ 4:44 am
Shkrim i bukur por shume letrar. Megjithate dua te kuptoj nje dicka, mbase duhet ta lexoj edhe njehere tjeter te gjithe shkrimin, cila eshte ideja mbrapa shkrimit????
Nuk ka sistem ekzistues sot ne bote qe mund te quhet i mirefillte, ose me i miri!!
Ne qofte se ne kapitalizm mund te ekzistojne te tre nivelet e shoqerise kjo nuk do te thote qe eshte gabim.
Ne socializmin evropian eshte e njejta gje por shumica e njerezve refuzojne ta besojne.
As edhe nje here nuk eshte faji i sistemit per realizimin e gjerave. Por kapitalizmi ka me shume burokraci se sa vendet e tjera per mendimin tim, megjithate edhe mund te jem gabim.
Te flasesh per tragjike nga serialet televizive dhe novelat eshte surreale sepse ne realitet tragjedia ka forma te ndryshme ne kohe te ndryshme.
As edhe nje episod te ketij seriali nuk kam pare por jam shume dakort me disa nga komentet qe lexova per kualitetin kur krahasohet me “garbage” si Desperate Housewifes, The Lost, or even Sopranos. Tragjedi konsideroj vetem ekzistencen e Gregor Samsa’s. megjithate cdo person ka opinionin e tij, une doja vetem te shprehja timin.
Pakica gjithmone vuan nga injoranca dhe padituria e shumices.
18 April 2008 @ 5:52 pm
Obvious,
Pse gjykon dicka qe nuk e ke pare akoma ? Eshte me mire te flasesh per dicka pasi je informuar per te them une.
Me beri shume pershtypje qe me shume se gjysma e njerezve qe shkruajten ketu, nuk e kane pare. Nxitoni ke Blockbusteri dhe merrin sezonin e pare, se nuk do pendoheni.
18 April 2008 @ 10:48 pm
Une kam pare disa episode gjate viteve, dhe megjithese eshte terheqese si seri, nuk me beri ta ndjek ne menyre obsesive.
p.s. evolve, use Netflix
19 April 2008 @ 3:11 am
meqe ra fjala, sekreti eshte ta shohesh te tere nga fillimi deri ne fund. Aty qendron suksesi, ose “difekti” i The Wire. Shumica e njerezve qe shohin Tv jane mesuar ta shikojne Tv per 1 ore, dhe jo Tv qe zgjat 13 ore. Eshte si nje liber, po lexove 2 kapituj ne fillim dhe 2 ne mes, nuk ka per te dukur gje.
Evolve, use torrents