Dr. Zef Preçi
Panorama

Liberalizimi i ekonomisë sonë kombëtare në përgjithësi dhe posaçërisht liberalizimi i çmimeve qysh në fillimet e tranzicionit ka qenë ndër hapat reformues më të rëndësishëm që çuan në ndryshimet sistematike të periudhës pas vitit 1990. Ndërsa historinë e tranzicionit prej këtij viti e deri në ditët e sotme mund të konstatohen edhe qëndrime herë-herë deformuese dhe me rrjedhoja negative Ndërsa historinë e tranzicionit prej këtij viti e deri në ditët e sotme mund të konstatohen edhe qëndrime herë-herë deformuese dhe me rrjedhoja negative për konsumatorët. Shkalla dhe mënyrat e ndërhyrjes shtetërore në tregjet e ndryshme, duke përfshirë edhe mekanizmin e pazëvendësueshëm të çmimeve, jo gjithnjë kanë qenë të justifikuara dhe efikase. Kështu, fill pas vitit 1997 çmimet e lira në treg për mallrat kryesorë të importit u kontrolluan nga qeveria përmes “çmimeve të referencës”, d.m.th nëpërmjet disa çmimeve të vendosura nga Ministria e Financave, herë-herë edhe në mënyrë artificiale, d.m.th pa lidhje të mjaftueshme me zhvillimet në bursat ndërkombëtare të këtyre mallrave, në disa raste u përdoren si instrument për rishpërndarjen e tregjeve dhe favorizimin e gupeve të caktuara të biznesit, bashkëpunimit me vende të caktuara, etj. Por “referenca” konstante e këtyre lloj çmimesh që vazhdon të mbetet edhe sot e kësaj dite si argumenti kryesor është rritja e presionit fiskal mbi biznesin për të mbushur arkën e shtetit përndryshe “realizimi me çdo kusht i planit të të ardhurave buxhetore”. Thellë-thellë në përmbajtjen e vet, ky mekanizëm i ndërhyrjes shtetërore vjen nga epoka e ekonomisë së centralizuar, nga ajo kohë kur për tregun vendosej administrativisht dhe jo duke respektuar forcat e brendshme të tij dhe është shprehje e mentalitetit etatist të kabinetit të sotëm qeveritar, në përpjekjet e tij për reduktimin e informalitetit.

Në pamundësi për të ndërtuar politika nxitëse të zhvillimit dhe marrëdhënie të bashkëpunimit dhe dialogut të ndërsjellët me komunitetin e biznesit, qeveria aktuale ka ndërmarrë një numër “reformash” që kanë rritur jo vetëm arbitraritetin e administratës fiskale dhe gamën e ndërhyrjeve të saj mbi jetën ekonomike të bizneseve, por edhe shtrirjen në gjerësi të instrumentit të përkohshëm dhe të dëmshëm të referencave. Kështu, gjatë këtyre dy vjetëve ky instrument është shtrirë mbi pagat minimale të punës për efekt të llogaritjes së kontributeve të sigurimeve shoqërore; çmimin minimal të shitjes së sipërfaqeve të ndërtimit për efekt të llogaritjes së tatimit (e trashëguar nga qeveria e mëparshme); çmimin minimal të shitjes së pasurive të patundshme, etj. Në fakt, duke tentuar të zvogëlojë informalitetin përmes përdorimit kaq të gjerë dhe për një kohë kaq të gjatë të këtyre instrumenteve administrative qeveria aktuale nuk ka bërë gjë tjetër veçse ka penalizuar qytetarët e vet – konsumatorët. Për këtë mjafton të analizohet rritja e dukshme e çmimeve të shitjes me pakicë të pothuajse të gjitha llojeve të mallrave dhe të shërbimeve, brenda dhe jashtë “shportës” së vjetër e të re të mallrave llogaritëse të inflacionit, në krahasim me një apo dy vjet më parë. Pra, “reformat” e ndërmarra në rrugë administrative janë bazuar kryesisht në rritjen e presionit fiskal nëpërmjet rivlerësimeve të detyrimeve fiskale të viteve të mëparshme të biznesit dhe mekanizmave të tjerë, që rritin voluntarizmin dhe selektivitetin e administratës fiskale (“ligji i Gjobave”, mungesa e institucionit të ankimimit ndaj vendimeve të padrejta të administratës fiskale, etj). Si rezultat, jo vetëm që nuk kanë futur në arkën e shtetit “një miliard dollarët e pretenduar se shkonin në xhepat e mafias qeveritare të mëparshme”, por çdo rritje e shënuar në të ardhurat buxhetore është shoqëruar me rritjen më të shpejtë të kostos së jetesës së familjeve shqiptare dhe të polarizimit social të saj në përgjithësi. Ky është edhe shpjegimi kryesor mbi shtimin e varfërisë absolute, papunësinë konstante, përkeqësimin e aftësive eksportuese të ekonomisë sonë kombëtare të bazuar në sektorin privat, dhe ,mbi të gjitha uljen e aftësive konkurruese të saj. Madje edhe rëndimi i situatës financiare të shoqërisë publike KESH mund të shpjegohet edhe si rrjedhojë e këtyre masave që kanë çuar në varfërimin e mëtejshëm të qytetareve, rrethana në të cilat një numër në rritje i familjeve nuk janë në gjendje të paguajnë energjinë, edhe kur ajo ju sigurohet nga kjo shoqëri.

Këto ditë po flitet shumë për rritjen e kontrollit të fitimit në shoqëri të ndryshme private, madje zyrtarët kryesorë të Ministrisë së Financave flasin që për efekt tatimi, po përgatisin kuadrin ligjor për njëlloj nivelimi të detyrueshëm të normës (përqindjes) së fitimit në nivel sektori të veprimtarisë sipërmarrëse. Edhe kjo deklarohet se do të bëhet “në emër të luftës kundër informalitetit”. Sipas mendimit tim, nëse do të zbatohet kjo rrezikon të prodhojë po ato rezultate si “reformat” fiskale që u përmendën më lart, d.m.th të varfërojnë më tej konsumatorin. Sepse, ka një të vërtetë të gjithëpranuar në ekonominë e lirë: normën e fitimit e cakton loja e lirë e tregut, mekanizmi i kërkesës dhe ofertës dhe se ndërhyrjet shtetërore të çfarëdolloji me “marifete” të tilla kanë gjithnjë një humbës të madh - konsumatorin.

Kryelajmi i dy-tre ditëve të fundit ndër zhvillimet e brendshme ka qenë padyshim deklarimi dhe pjesërisht edhe rritja e çmimit të bukës, mallit më të përdorshëm të popullsisë dhe “larja e duarve” publikisht nga ana e qeverisë për përgjegjësinë politike për pasojat e kësaj rritjeje nga kryeministri dhe nga ministri i tij i Financave. E para gjë që të shkon në mendje është adaptimi i pashpjegueshëm prej tyre i dy standardeve: kontroll dhe referenca për dogana, ndërtim, paga e pasuri të patundshme për efekt taksimi dhe “liri e tregut” për “bukën e përditshme” të familjeve shqiptare, rreth 1/5 e të cilave jeton me më pak se 2 dollarë në ditë për frymë, d.m.th vetëm sa mund të blejnë bukën… Pra vëmendje dhe agresivitet atje ku qeveria grumbullon paratë për t’i shndërruar më vonë në tendera e prokurime të gjithfarëllojshme. E dyta, rritja e çmimit të bukës, “de facto” pas “clearence” (lejës) që kryeministri Berisha i dha pardje kartelit të prodhuesve të saj, dëshmon tashmë jo për “presione inflacioniste në rritje” (siç rreket me zë të mekur të bindë opinionin publik Banka e Shqipërisë), por për praninë e inflacionit që po gëlltit kursimet monetare dhe po varfëron çdo ditë familjet shqiptare. Pra, mungesë interesimi atje ku preket popullsia dhe jetesa e saj e përditshme.

Për përballimin me realizëm të kësaj situate, sipas mendimit tim, qeveria ka në dorë të mbikëqyrë dhe të bëjë transparente importimin e grurit dhe miellit, nëse brenda tyre ka situata të llojit kartel (aq të urryera kur maxhoranca e sotme ndodhej në opozitë). Ajo ka në dorë të ndëshkojë abuzimin me ngritjen artificiale të çmimeve dhe ngrirjen e tyre nga ana e importuesve të miellit, gjë që me të drejtë u trajtua si spekulimi radhës edhe nga drejtues të Ministrisë së Bujqësisë, Ushqimit dhe Mbrojtjes së Konsumatorëve. Qeveria ka në dorë të rishikojë e të përmirësojë politikat e saj për nxitjen e prodhimit vendas duke bërë të mundur punimin e tokës që në mjaft zona mbetet djerrë dhe fshatarët fermerë nuk janë të interesuar as ta mbjellin. Qeveria ka në dorë të ndëshkojë abuzimin me vëllimin, sasinë dhe cilësinë e bukës që shitet në treg për të mbrojtur konsumatorin (për hir të së vërtetës, nga ky këndvështrim çmimi i bukës ka kohë që është rritur). Qeveria ka në dorë të nxisë teknologjitë bashkëkohore të prodhimit të bukës dhe respektimin e kushteve teknike të prodhimit e tregtimit, si dhe të detyrimeve fiskale nga ana e prodhuesve të bukës dhe të mos mjaftohet me “thirrjen” e djeshme kryeministrore drejtuar këtyre të fundit “për të qenë objektivë”(?!). Qeveria, por edhe institucionet mbikëqyrëse të tregut brenda dhe jashtë saj si Autoriteti i Konkurrencës, kanë në dorë të bashkëpunojnë me median jo vetëm për propagandë të pafund mbi “arritjet dhe fitoret” e saj, por edhe për parandalimin e përdorimit të medias si mjet për krijimin e situatave kartel në rritjen e çmimit të bukës të pabazuar në situatën e tregut.

Pavarësisht ndërhyrjeve qeveritare me çfarëdolloj referencash, forcat e tregut i hapin rrugë vetes, ndërsa detyra e qeverisë është të mundësojë veprimin e lirë të këtyre forcave, ndërmarrjen e politikave që çojnë në rritje të prodhimit, shtim të eksportit e për rrjedhojë edhe të aftësive konkurruese të ekonomisë sonë kombëtare. Vetëm kështu sigurohet një qeverisje e mirë dhe efektive që çon në qëndrueshmërinë e çmimeve dhe mbrojtjen e pretenduar të konsumatorëve.