H.Spenser, studioz i famshëm, është ndër radhet e atyre dijetarëve që menduan t’i aplikonin evolucionizmin darvinian shoqërisë, e jo pak veta e kane kritikuar si njëri nga nismëtarët e teorive rraciste të ‘800

I njohur, mbi të gjitha prej Principeve të sociologjisë, ishte i idesë se meqë në organizmat e gjalle evolucioni shikohet si “ndarje fiziologjike e punës”, nën shtyrjen dhe presionin ambiental këto organizma përgatiteshin drejt formave të reja të përshtatjes natyrore. Të njëjtave nevoja, mendonte Spenser, duhet t’u bëjë ballë dhe organizmi shoqëror i cili duhet të shikohet në prizmin e të njëjta koncepteve: strukturë, funksion dhe diferencim në planin e përshtatjes që gjendet në ndarjen shoqërore të punës.

Shoqeria, sipas interpretimit te Spenser, ne fillimet e saj ishte pa ndarje funksionale te brendshme.

Me pas, me ndarjen e punes e cila solli nje efiçence me te madhe ne pershtatjen e njeriut me natyren, filluan te formoheshin funksionet e para konstruktiviste brenda struktures shoqerore te sapo krijuar. Ashtu sikur organet e trupit kane nevoje per nje koordinim ashtu dhe shoqerise i duhet nje kryeplak i cili duhet t’i jape shoqerise rregullat e para. Keshtu me evolimin dhe perfeksionimin e funksineve, dhe ndarjen e punes, shoqeria shnderrohet ne nje strukture te ndertuar me te gjitha funksionet; ushtarake, politike, fetare, ligjvenese, gjyqesore, etj. Me kalimin e kohes, ide kjo dhe e themeluesve te komunizmit, nevoja e te detyruarit te individeve do te zhdukej, pra deri ne castin kur shoqeria njerezore do t’i ishte afruar pak a shume nje ekonomie te tregut te lire, e thene ne menyre metaforike dhe jo.

Pyetja eshte, me te vertete ndodh keshtu ???

Ideja, qe ka piknisjen nga kjo teori sociologjike evulocioniste, eshte se shoqeria evulon, dhe ne baze te darvinizmit social dhe jo vetem, diçka e tille eshte e vertete, pra ne te mire apo ne te keq ne evulojme pak a shume njekohesisht me ndryshimet qe ka organizmi jone.

Pyetja qe ne i bejme vetes eshte: Nese produkti perfundimtar ose ai qe gjendet pergjate evoluconit (meqe jemi pjese e brendshme e dickaje qe ndryshon vazhdimisht) eshte ky qe po jetojme ose qe bejme pjese atehere me siguri dicka nuk ka shkuar ashtu sic duhet, dhe nese eshte e vertete nga se mund ta kuptojme? Kjo eshte pyetje per te cilen une nuk e kam pergjigjen e plote.
Me siguri nje mutacion shoqerore ka bere te mundur qe shoqeria te mos bazohet gjithmone ne vlerat pozitive per te ndertuar funksionet e saj te cilat behen gjithmone dhe me komplekse.

Fakti qe pergjate evolucionit shoqeror, kur tashme jane krijuar funksionet elementare, njeriu gjendet perballe shume opsioneve ku nevojshmeria e shumices prej tyre me kalimin e kohes zhduket, na ben te mendojme se shume gjera i kemi humbur ose jane te ndrydhura ne ndonje cep ne trurin tone tone per shkaqe te ndryshme, si natyrore ashtu dhe shoqerore. Dhe ashtu sic ndodhe me shume pjese organike te trupit, nese dicka nuk kryen me nje funksion, vdes, behet i padeshirueshem, i panevojshem derisa dhe humbet.

Duke bere nje analogji konstruktive mes evolucionit organik dhe atij shoqeror, pra duke pare veprimet individuale ose dhe ato kolektive ( ku reflektohet procesi i ndryshimit), brenda perbrenda nje shoqerie te caktuar (siç eshte ajo ne te cilen jetoj/me), verehet se shume prej rregullave dhe vlerave morale qe ndihmojne ne funksionimin e rregullt nuk jane me te nevojshme por behen opsione, fakultative, zgjedhje. Dhe ç’eshte me e çuditshme, te paktat gjera qe gjykohen te nevojshme jane bere te “demshme” ose famekeqe; pershembull perdorimi I luftes per te vene nje rend demokratik, ose per te sjelle paqen.

Paqja dhe demokracia tashme jane bere pikenisje per ndermarrjen e fushatave paqevenese qe ne thelb kane te tjera synime, si shfrytezimin dhe perfitimin.

DEGJENERIM ?

Nga fundi i viteve 1800 qe bere e modes ideja se masat ishin shume te crregullta dhe irrazionale, ide politike keto te lindura prej teorive evoluzionisto-imperialiste qe perkrahnin politikat proteksioniste te fuqive europiane. Keto ide, te lindura dhe zhvilluara mes atyre viteve hodhen themelet e para per teorite eugjenetike antinaziste.Teorite kishin themelin e tyre ne konceptin darvinian te “degjenerimit” i cili thoshte se per teorine e seleksionimit natyror do te ishte fatale zbulimi i percjelljes ne menyre trashgimore te ndonje mutamenti te demshem per organizmin.

Spenser, bashke me te dhe te tjere evolucioniste shoqerore, konsideronte evolucionin jo si nje mutament qe kishte karakter pershtatshmerie, por si nje proces shumimi i kompleksitetit.
Pra ideja se pergjate rruges tone evoluzioniste mund te hasim ne ndonje mutament te demshem nuk eshte e perjashtuar, si nga ana organike ashtu dhe nga ana shoqerore.

Shenjat evidente te nje njeriu qe nuk do te ndryshoje, ose nuk evulon ne drejtimin pozitiv, shikohen cdo dite dhe prej te gjitheve. Degjenerimi nuk eshte i karakterit racial dhe as i karakterit fizik, por eshte i nje karakteri “kompleks”. Eshte kompleksiteti demi kryesore qe I kemi bere vete-vetes.

Degjenerimi fillon aty ku numri i tepruar i mundesive per te zgjedhur nuk i le vend, ose nuk i jep mundesi, numrit te kufizuar te nevojes per te vleresuar. Çdo dite gjendemi perballe zgjedhjeve ku tundimi i secilit opsion eshte i legjitimuar prej zgjedhjes se cilesdo prej mundesive te tjera. Nuk mund te zgjedhesh dicka pa qene i penduar qe ke lene njeqind te tjera.

Shume filozofe te etikes kane kritikuar menyren e te sjellurit te njeriut modern perballe sfidave te vazhdueshme qe i paraqet jeta. Disa prej tyre, si per shembull Anders e cilesojne njeriun e “teknikes” si shume primitiv, si i pamatur ne vleresimin e pasojave qe sjell nje veprim i tij. Ky primitivitet eshte pasoje o e nje evolvimi te tepert ose e nje gjiroje ne rreth qe ben historia e njeriut.

Degjenrimi per te cilin flas eshte dhe ai i alienimit te vullnetshem te pergjegjsive qe ka gjithesecili ndaj veprimeve qe kryen. Behen luftra, e nese nuk ecen ashtu sic duhet menjhere hyjne ne loje mekanizmat mbrojtes te hedhjes se fajit dikujt tjeter ose perligjjes se veprimit me ndonje vlere te larte njerezore sic mund te jene demokracia ose rrespektimi i te drejtat e njeriut.

Pervec faktit te alienimit te fajeve , renja morale shikohet dhe ne nevojshmerine e paevitueshme te disa veprimeve negative sic eshte Lufta.Nuk dua te mendoj se lufta eshte mjeti i vetem ne dispozicion per vendosjen e demokracise dhe paqes ne bote, e pra kjo eshte bere tashme dicka e nevojshme.
Lufta nuk behet me per ndonje shkak madhor sic eshte mbijetesa e nje grupi fisnore qe po kerkone toke pjellore ose sepse nuk ka rruge tjeter. Evolimi duhet te kishte vene ne pah eftesite e njeriut per te rene ne ujdi pa nevojen e armeve e te luftes.

Duhet te kishim evoluar derisa te mos ishte me e nevojshme aplikimi i rregullave dhe kujtimi i vazhdueshem i vlerave njerezore dhe virtyteve. Fatkeqesisht nuk po ndodh dicka e tille, po evulojme ne shume aspekte te jetes por ne ate qe na ben te jemi qenje njerezore aspak. Po evulojme ne ato aspekte qe na bejne te jemi me te forte se natyra, se kafshet, por jo ne ato qe na bejne te jemi rojet e natyres dhe kujdestaret e rendit shoqerore, jo ne ato qe na bejne te jemi te ndryshem nga natyra ne menyre plotesuese.

Variateti dhe bollshmeria, seleksionimi dhe pershtatja.

Ne natyralistet dhe teologet e shekullit te XIX konceptet e “varietetit” dhe “bollshmerise” se specieve jane pare gjithmone si nje pasuri e pafunde qe na jane dhene prej natyres dhe e krijuesit. Nese mungon, ose zhduket, njera prej ketyre specieve i gjithe sistemi organik shprishet duke krijuar nje mbipopullim te njerit tip mbi tjetrin, zhdukjen e njeres specie ose dhe pershtatshmerine e tjetres meqe i mungon sistemi jetesore i meparshem.

Keshtu ndodhe dhe me ritualet kulturore shoqerore, nese mungon nje rregull komportamental e gjithe struktura, e cila eshte i nderlidhur ne baze te nje sistem zingjir kodesh, shprishet.

Ne ditet tona shume vlera mbase nuk jane zhdukur, po jane shnderruar ne pseudovlera per individin, dhe ne kete menyre hedhja poshte e nje vlere zevendesohet me nje pseudo, gje qe ne nje te ardhme do krijoje boshlleqe te medha.
Ja pra nje vlere qe zevendesohet me nje pseudovlere e cila duke mbajtur rradhen i pershtatet mesemiri realitetit shoqerore.

Ideja se nuk mund te ekzistoje e mira pa te keqen hedh balte mbi konceptimin e varietetit si pasuri duke e shnderruar ne idene sipas se ciles nuk mund te kete varietet pa imperfeksion. Lajbnizi thoshte: “ kam preferuar gjithmone qe te ekezistonte imperfektja ne vend qe te ekzistonte asgjeja”.

Ne ditet e sotme shoqeria eshte e populluar prej individesh te cilet krijojne crregullime te vazhdueshme ne sistemin shoqerore nga ai me kompleks ne ate me te thjeshtin te perbere prej nje grupi te limituar njerezish. Pasojat shikohen gati gati ne te gjitha fushat e jetes: ne ate politike, ushtarake, etike, edukative , dhe ne fushen e masmediave. Nese marrim si shembull rolin e madhe qe kane mediat ne formimin dhe informimin e njerezve konseguencat e mesazheve te pakontrolluara dhe negative kulturalisht jane te nje roli etik per shoqerine. I gjithe materiali informativ i ofruar, negativ ose pozitiv qofte, eshte kthyer ne nje opsion ringjalljeje per individin . Gjerat qe me te vertete nevojiten individi tashme po fillon ti lere menjeane, gjithmone ne kembim te dickaje tjeter, pa e ditur nese eshte e mire apo e keqe. Mjafton te mos jete impenjative.

Nese nje vlere edukative, etike, flas per brezat e meperparshem, ishte ne ate kohe e nevojsheme per vete rendesine qe mbante, tashme ne ditet tona ku pushtetin e kane massmedia-t ose ndonje forme tjeter e dominimit te masave, eshte bere opsion . Per sa i perket faktit nese te keshe shume opsione zgjedhjeje ja vlejne apo jo kete e vlereson gjithesecili prej nesh.

Per mendimin tim e gjithe jeta eshte bere opsion, tamam si nje monitor komjuteri ne te cilin gjenden nje mori shenjash ose simbolesh ku mund te futemi te kerkojme ne pafundesi. Fakti i te pasurit me bollek te dickaje nuk sjell nevojshmerine e saj. Shkruan Lineo: Te tepruarit ben dem por variateti sjell kenaqesi dhe lumturi; e njejta gje e ngrene ne vazhdimesi ben dem, te largon oreksin, sjell te vjella.

Problemi, mbase dhe pyetja nese gjerat, vlerat, virtytet, veprimet njerezore jane te nevojshme apo opsione te vazhdueshme ngelet kompleks dhe gjitheperfshire, por duhet thene se fakti i te pasurit shume mundesi nuk te le kohen e duhur per te vleresuar drejte nje zgjedhje. Nese nje mundesi e sotme eshte e mire per sot, neser ajo nuk eshte me e tille.

Bollshmeria dhe varieteti i vlerave dhe mundesive qe kemi ne qenjet njerezore ne kete stad zhvillimi nuk eshte siguri e nevojshmerise se disa vlerave qe bejne te mundur ecjen prepara te shoqerise. Shume gjera duhen akoma ndryshuar per hire bollshmerise qe natyra na ka rezervuar , dhe per hire te kapacitetit tone per te marre nga gjithe ky varietet.

Te paturit e shume mundesive ben te mundur, ose jep mundesine qe gjithesecili te zgjedhe me te dobishmen per momentin, e duke mos menduar per me tej ve ne rrezik vazhdueshmerine e rendit familiare dhe shoqeror te cilat na kane karakterizuar deri me sot, dhe kush e di mbase te thuash “sot” eshte pak si vone.