Identitetet fetare dhe koncepti i shqiptarizmës.
Skema mjaft e ndërlikuar e identiteteve etnogjuhësore të kombit shqiptar mbetet jo e plotë po qe se nuk plotësohet me një aspekt qënësor siç është ai i identiteteve fetare. Edhe kësaj here, tabloja që përfitohet është e pazakonshme. Të ndarë mes dy besimeve të mëdha fetare monoteiste – krishtërimit dhe islamit, sejcila e nëndarë në dy degët e saj kryesore : katolike dhe ortodokse për të parën si dhe sunite dhe alevi për të dytën, përfundimisht shqiptarët nuk mund të kyçen brenda konfigurimeve të thjeshta, sikundër dhe pjesa tjetër e Evropës.Pas pesë shekujsh jetese të përbashkët me otomanët, së paku u respektua një farë logjike : në vigjilje të pavarësisë së tyre, shqiptarët ishin i vetmi popull i Evropës i përkushtuar ndaj islamit, në qoftë se përjashtojmë natyrisht turqit periferikë dhe boshnjakët e përçarë[i]. Sidoqoftë, duhej pritur ende një çerek shekulli që përshtypja intuitive të kthehej në siguri. Duke marrë parasysh për herë të parë edhe përkatësinë fetare të banorëve, rregjistrimi i popullsisë të vitit 1939 na mëson se masa prej 1.180.000 vetësh, përmblidhte 826.000 myslimanë (70% e popullsisë), 212.000 ortodoksë (18%) dhe së fundi 142.000 katolikë (12%). Megjithatë, bashkësia myslimane nuk ishte aq homogjene sa dukej : rreth 600.000 vetë (73% e myslimanëve) i përkisnin tendencës sunite tradicionale dhe pjesa tjetër, 226.000 vetë (27%) ishin ithtarë të vëllazërive mistike myslimane – tarikateve[ii]. Në vazhdim, duke përjashtuar rregjistrimin e popullsisë të vitit 1942 i cili u krye nën përkujdesin e italjanëve pushtues[iii], të dhënat e drejtpërdrejta mungojnë megjithë serisë prej shtatë rregjistrimesh të plota, të mbajtura gjatë periudhës komuniste. Në këtë mënyrë, të gjitha referencat ndaj shifrave mbeten projektime të thjeshta të të parave, me vlera të kufizuara krahasuese.
Gjeografia e grupeve fetare s’është gjë tjetër veçse pasqyrim i zhvillimit të shoqërisë njerëzore : fetë më të vjetra – në rastin tonë të krishtera – mundën t’i shpëtonin ofensivës myslimane ose falë relievit të vështirë (veriu i thellë katolik) ose falë çadrës mbrojtëse të Kishës së Madhe Ekumenike të Stambollit (çereku jugor – juglindor). Përsa i përket zonës tjetër, gjithçka është në funksion të lëvizshmërisë të popullatave si dhe të shkallës së mirëkuptimit reciprok mes bashkësive. Në perëndim të monarkisë zogolliane dhe në agim të pushtetit komunist, katolikët u gjenden në një zonë të ngushtë që përmblidhte qytetet e Shkodrës dhe Lezhës dhe rrethinat e tyre sikundër në zonat e Malësisë së Madhe, në krahinën e Mirditës dhe në malësi të Lezhës. Në të kundërt, ortodoksët përhapen në një rrip mjaft të gjerë që shkon nga Pogradeci dhe Korça në lindje deri në Himarë në perëndim, duke kaluar nga Berati, Përmeti dhe Gjirokastra. Ishuj të rëndësishëm të popullsive ortodokse gjenden në Myzeqe sikundër dhe në qytetet bregdetare dhe në Tiranë.Gjithë pjesa tjetër e vendit mbetet myslimane : fusha bregdetare, luginat e lumenjve Mat, Erzen, Shkumbin, Osum dhe Vjosë sikundër dhe malësia e zonave qëndrore dhe jugore. Po besnike ndaj islamit mbetet edhe lugina e sipërme e Drinit, duke përfshirë dhe Dukagjinin dhe vise të tjera rreth kufirit me Kosovën. Më tej, realiteti në terren, i kqyrur në zona të ngushta, është fort i ndërlikuar pasi edhe ato zona që mbahen si të krishtera s’janë gjë tjetër veçse ndërthurje të bashkësive kryesisht ortodokse dhe myslimane.
Përsa i përket kosovarëve, në shumicën dërrmuese të tyre ata mbeten myslimanë. Vëllazëritë mistike sufi janë fort të rralla ndërsa numri i ortodoksëve shqipfolës është i papërfillshëm. Katolikët kosovarë përbëjnë 4-5% të popullatës (rreth 100.000 vetë) dhe jetojnë të përqëndruar në rrafshin e Dukagjinit si dhe në qytetet e Gjakovës dhe të Prizrenit. Të tjerë ishuj katolikë mbijetojnë në Prishtinë dhe Gjilan[iv]. Nga ana tjetër, profili fetar i shqiptarëve të Maqedonisë mbetet fort i ngjashëm me atë të kosovarëve, me disa sufi më tepër dhe me disa katolikë më pak.
E paraqitur në këtë mënyrë, bashkësia e folësve të gjuhës shqipe jep përshtypjen e një blloku mjaft homogjen njerëzor, sidoqoftë grupi më i rëndësishëm i myslimanëve ballkanikë. Kjo gjendje nuk ka mundur të mos i shpëtojë vështrimit të specialistëve të fesë si dhe politologëve të cilët, një moment të caktuar i druheshin asaj « transversaleje të gjelbër », e cila sipas imagjinatës kalon nga Turqia deri në Bosnje – dhe që përshkon natyrisht Shqipërinë dhe Kosovën. Përtej një farë zhgënjimi të mjediseve anti-islamiste, mungesa e çdo motivi fetar gjatë luftës së fundit të Kosovës si dhe gjatë trazirave të natyrës civile të vitit 1997 në Shqipëri, shërbeu si bazë e një pyetjeje të re : janë apo nuk janë myslimanë të vërtetë shqiptarët ? Përgjigja mbetet fort e kontrastuar dhe si zakonisht i nënshtrohet bindjeve të vëzhguesve. Sidoqoftë, pjesa më e madhe e tyre janë të mendimit se pesha e Islamit në jetën shoqërore ose politike si dhe çfaqjet e saj në hapësirën publike ndryshojnë sipas vendit ku gjendemi dhe që shpirtëzimi mysliman jetohet ndryshe në Shqipëri dhe ndryshe në Kosovë, pa harruar edhe Maqedoninë. Pa vajtur deri në pohimin që egzistojnë po aq lloje të Islamit sa edhe bashkësi shqipfolëse, kjo don të thotë që identiteti fetar duket se i bindet logjikave divergjente[v].Kjo problematikë që prek thellësisht islamin, takohet gjithashtu edhe në gjirin e popullsisë të krishtere. Tek shqiptarët, pjesëmarrja në një bashkësi fetare nuk duket se është « shprehja e një besimi dhe e një teologjie precize » - e cila, me që ra fjala mbetet fort keq e njohur, por kryesisht « pjesëmarrje në një kolektivitet, i cili ka traditat e veta si dhe orientimet e veta kulturore[vi] ». Duke dalë jashtë fushës së dogmës, identiteti fetar paraqitet para së gjithash si një fakt kulturor, një pjesëmarrje në një sistem vlerash familjare dhe shoqërore. Sejcili – në të vërtetë, ai që është – mbetet mysliman ose i krishterë për hir të traditës, për hir të lidhjeve ndërkohë që ritet s’kanë ndonjë peshë të veçantë : kështu, mund të falemi pa shkuar në xhami ose në kishë, ashtu sikundër mund të hyjmë në këto vende të kultit jo për t’u falur. Mbajtja e Ramazanit pa agjëruar, pjesëmarrja në meshë pa ditur asnjë lutje nga Ungjilli – gjithçka është e mundur nga momenti që nxënia e doktrinave fetare asnjëherë nuk ka përbërë ndonjë shqetësim të vërtetë. Shpesh, një përmendje e thjeshtë e Zotit është e mjaftueshme për këtë fetarësi tradicionale që ajo të gjejë paqen e brendshme, që Njeriu të transhendojë në një besimtari të sinqertë. Megjithë kohën e shkuar, tabloja e përshkruar nga vëzhguesit evropianë ende nuk i ka humbur ngjyrat e gjalla të shekujve të kaluar[vii].
Ndërkohë, përvijohet një problem i natyrës praktike, përsa i përket interpretimit të gjendjes shpirtërore fetare. A mos është vallë shprehje e asaj tolerance tradicionale – qoftë edhe të sajuar, por ndaj të cilës shqiptarët janë fort krenarë ? apo, në të kundërtën, një gjendje misticizmi të pasigurt të cilit i mungon « lidhja e drejtpërdrejtë mes identitetit bashkësior dhe ndjenjës fetare personale të individit » ? Mos vallë ndodhemi në « një kapital fetar të përbashkët në të cilin kultet fetare bashkohen dhe ku konturet e identiteteve fetare fillojnë e fshihen » apo në të kundërt, në një besimtari të rëndomtë ku banaliteti i jetës së përditshme zëvendëson ngritjen shpirtërore nëpërmjet faljes ?Nëpërmjet filtrit instrumentalizues nacionalist, mund të gjykohet në mënyrë « intuitive » se e gjitha kjo s’është gjë tjetër veçse efekti i një islamizimi sipërfaqsor të kryer mbi një popullsi, në gjirin e të cilës besimet e mëparshme të krishtera hezitonin të zgjidhnin mes katoliçizmës dhe ortodoksisë. Në qoftë se shtojmë gjithashtu efektin destabilizues të Bektashizmës, që nëpërmjet lidhjeve të tij të fuqishme me bestytnitë pagane ka orientuar adeptët e tij drejt një herezie, nuk duhet të jemi fort larg një « çudije » të re shqiptare, që i shtohet vargut tashmë të gjatë të atyre të mëparshmeve. Çudi ose jo, këto identitetet fetare ndërveprojnë dhe shprehen në bashkëveprim të thellë me elementë të tjerë po aq esencialë të natyrës etnogjuhësore, kulturore bile edhe krahinore. Në këtë rast, as që guxojmë të imagjinojmë rezultatin që del nga një mbivendosje të tillë faktorësh, që veprojnë mbi një variacion të tillë grupimesh njerëzore të fragmentuara në një hapësirë gjeografike kaq të kufizuar.
Ajo çka është një predikat i brendshëm i kombit shqiptar është pikërisht kjo mënyrë krejt origjinale për të gjetur ekuilibrin nëpërmjet paqëndrueshmërisë, të krijimit të regullit nëpërmjet çrregullsisë. Duket se ai preferon më tepër të zhvillohet drejt gjendjes së tij natyrore me entropi maksimale se sa t’i bindet autoritetit artificial të një Providence. Përpara të tillë shpirtrash « të pandjeshëm » dhe fort pak të përpunueshëm, fetë çmprehen ; ato humbin shkëlqimin e tyre, tërheqjen e tyre misterioze, forcën e tyre të errët sikundër dhe agresivitetin e tyre karakteristik. Ato shëndrrohen në një plehrues të çfarëdoshëm të argjilës kulturore të bashkësisë. Ç’rëndësi ka në se njerëzit humbasin në labirintin e dogmave jo të plota dhe të bashkësive të fragmentuara, përderisa mbetet kjo magjepsje ndaj kësaj bote unikale që bashkon shpirtrat, të atij misticizmi ndoshta të pasigurt por gjallërues pasi primitiv. I vetmi problem është se bota rrethuese rrutullohet sipas principeve të ndryshme nga të tyret.
Ky popull që beson se vjen prej Perëndive, në mos prej Pellazgëve dhe si pasojë po aq hyjnor sa ata, është gjendur që herët përballë një enigme të pakuptueshme :
Ndërkohë që disponon mjete të tilla njerëzore, të afta të pushtojnë Ballkanin, të rindërtojë Shtete që heqin shpirt ose të rimëkëmbë Perandori që heqin këmbën zvarrë, ai mbetet i pafuqishëm përballë lakmisë së fqinjëve të pangopur. Ndërkohë që « eksporton » Njerëz të shquar në mbarë botën, janë veç diktatorët që i përshtaten. Ndërkohë që a priori ai lind luftëtarët më të shquar të planetit, të gjithë agresorët i hynë brenda si në një mulli pa zot. Ndërkohë që bota rrethuese nuk pushon së rrituri, hapësira e tij vitale nuk pushon së zvogëluari. Përse Zoti është kaq i padrejtë me të ?
Ndoshta, me që « heth nga një grusht temjam në çdo altar të çdo Perëndije që i ka dëgjuar emrin », s’ka perëndi që e dëgjon. A nuk është më e logjikshme që të zgjidhet njëra prej Perëndive, ajo më e mira ? Ideja është fort tërheqëse por fatkeqsisht ajo nuk është e re. Fillimisht ajo ka mbirë në atë epokë të lavdishme, të quajtur « Rilindja Kombëtare » dhe krijuesi i saj, në mos zëdhënësi, ishte i talentuari Pashko Vasa, i njohur ndoshta edhe si Vaso Pasha Shkodrani – një burrë i penës dhe i politikës. Strofa e tij tashmë e famshme është një program i tërë : « Çonju Shqyptar, prej gjumit çonju, Të gjithë si vllazën n’nji besë shtrëngonju, E mos shikjoni kisha e xhamija, Feja e Shqyptarit asht Shqyptarija ». Ja edhe zoti që ju ka munguar shqiptarëve : shqiptarija, një ideal kombëtar i cili qëndron dhe duhet të mbetet jashtë veçorive të shumëfishta, bile edhe atyre fetare.
- Shqiptarija pra don të thotë transcendim i feve të ndryshme – ky është edhe kuptimi i drejtpërdrejtë i thirrjes së lëshuar në atë vit të largët 1878. Nën këtë flamur, disa përfaqsues të elitave shqiptare u bashkuan rreth projektit të Kombit shqiptar. Eshtë simptomatik fakti se, në kohën e sotme, thirrja fillestare e Vasës vazhdon të interpretohet në sferën e saj të ngushtë politiko-ideologjike, si « afetare, por jo antifetare, një parim politik, që synonte bashkimin e shqiptarëve, pavarësisht nga përkatësia e tyre fetare », si një përpjekje për « laicizim të ndërgjegjes kombëtare »[viii] që mund të binte ndesh qoftë edhe me institucionet klerikale - duke parë tendencën e tyre të shërbesës së interesave të të huajve.
- Paralelisht me përpjekjen vasjane të « laicizimit të ndërgjegjes fetare », një varg shqiptaristësh të epokës përgatitore të pavarësisë kombëtare ishin të mendimit se thelbi i shqiptarizmës nuk qëndronte « në denoncimin e ndarjes fetare, qoftë dhe të feve në vetvehte » por në përpjekjen kundër përdorimit të fesë si « instrument përçarjeje nga ana e hierarqive jo kombëtare »[ix]. Ky kuptim i përgjithësuar i shqiptarisë gjen jehonën e tij në aktivizmin e një sërë figurash të shquara të Lëvizjes Kombëtare që theksonin në mënyrë të ndërgjegjshme - ose që ndjenin në mënyrë të pandërgjegjshme - se besimi fetar mbetej një element i qenësishëm i identitetit kombëtar – dhe që kundërshtia ndaj realitetit shumëfetar mund të prodhonte imazhin e një shqiptari « të pafe ». Në këtë vazhdë, Naim Frashëri i bënte thirrje baballarëve bektashi që të viheshin në qendër të shqiptarizmës, ndërkohë që bektashizmi mbetej shprehje e besimit në « Zotin e vërtetë ». Larg çdo kuptimi politik të mirëfilltë, ky instrumentalizim nacional i fesë mbetej gjithmonë i shkrirë brenda sferës së saj të gjerë shpirtërore.
- Kuptimi tjetër – i tërthorti – është ai që mbiu pas krijimit të Shtetit të pavarur shqiptar : për mjedisin zyrtar të asaj periudhe, shqiptaria u kuptua si kombëtarizim i fesë. Ky projekt preku njëri pas tjetrit sunitët, bektashinjtë dhe ortodoksët që nën optikën patriotike këputën lidhjet e tyre me qendrat përkatëse. Rezultati tejkalon komentin : sunitët humbën njëkohësisht edhe ushqimin material – ndihmat, edhe ushqimin shpirtëror – dogmën ; bektashinjtë u vetëizoluan dhe e shpallën vehten « qendër të botës » ; ortodoksëve ju desh të bridhnin si çifutët në shkretëtirë përgjatë viteve të tëra për të gjetur ata tre antarët fatkeqë të Sinodit të tyre të Shenjtë. Sigurisht, ky kombëtarizim shërbeu për të forcuar autoritetin e një mbreti laik si Zogu, ndërkohë që përkeqësoi dilemën identitare.
- Një kuptim i katërt – i rremi – është ai i adoptuar nga rregjimi i Hoxhës : nën optikën komuniste, shqiptaria don të thotë zhdukje e feve, në emër të një ideali – që në kuptimin e tij të fundit mund të quhet kombëtar. Rezultatet e një projekti të tillë ishin të menjëhershme : klerikët e paepur katolikë u shfarosën, fetarët e zbutur sunitë fillimisht u detyruan të heshtin dhe më pas u absorbuan plotësisht, priftërinjtë zbavitës ortodoksë në fillim u shfrytëzuan dhe në fund u asgjësuan, baballarët origjinalë bektashi fillimisht u përgëzuan dhe më pas u shkarkuan. Të gjithë aktorët – padret dhe papatë, hoxhët dhe babatë – humbën njëra pas tjetrës kryqet dhe hënëzat, ungjillët dhe kuranët, petkat dhe rasat, xhybet dhe tyrbet, mjekrrat dhe së fundi kokat ; vendi humbi monumentet e tij të kulturës ; besimtarët vendet e tyre të faljes ; njerëzit e thjeshtë orientimin. Më tepër se një katastrofë ishte një kataklizmë, një përmbytje si ajo e Noesë në kohë të vet. Vetëm se Noeja i ri s’kish çfarë të mblidhte në barkën e vet pasi ndërkohë gjithçka kish dhënë shpirt, bile edhe vetë shqiptarizma.
- Një kuptim i fundit – i kundërthëni – ka lindur në ditët e sotme. Sipas këtij të fundit, shqiptaria don të thotë përzgjedhje e Fesë së vërtetë, ajo që mund të afrojë shqiptarin me botën e sotme. Përmes përfaqsuesve të shumtë të kësaj rryme filozofike, dy prej tyre dalin mbi tufën, nëpërmjet propozimit të dy zgjidhjeve krejtësisht të kundërta, bile antagoniste. I pari, Ismail Kadare, i përket kategorisë së « oksidentalistëve » që hedhin poshtë Islamin si dhe të kaluarën otomane të vendit në emrin e modernizmit dhe të vlerave evropiane. I dyti, Abdi Baleta, ngrihet në përfaqsues të rrymës « islamo-nacionaliste ». Ai mbështet idenë e një rikthimi pa koncesione drejt Islamit – drejt këtij gjeneratori të ndërgjegjes kolektive – në emër të shpëtimit të Kombit shqiptar i cili ka qenë gëdhendur, bile edhe mbrojtur nga ana e otomanëve. Ndërkohë, është nëpërmjet këtij islami si vektor i përbashkët që edhe « bashkimi kombëtar shqiptar sikundër bashkimi i Shqipërisë etnike ndërkohë të ndarë » mund të realizohet.
Cili nga të dy rrymat bashkëkohore të « shqiptarisë » mban çelësin e të ardhmes ? Sipas gjasave, asnjëra prej tyre. Është fort pak e mundur që, nëpërmjet ëndrrave parashikuese ku çfaqet populli që pranon më së fundi fenë katolike të të parëve si dhe vendi që vendos të ndjekë fatin e tij, atë të bashkësisë të vendeve të civilizuara dhe të krishtere të Evropës, ky « imazh i sakatuar » i Shqipërisë përfiton një shans më tepër për t’u ribërë. Po aq i pamundur paraqitet skenari që, duke ju bashkëngjitur një koncepti të të kaluarës, kërkon të ngazëllojë aspiratat legjitime të myslimanëve në kërkim të « parajsës së humbur ». A duhet ndoshta të pranohet një sfidë tjetër, ajo e proklamuar nga elita e re që i bën thirrje dinamizmit njerëzor të gegëve dhe të kosovarëve myslimanë, nën stimulimin e një kulture gegë që shtrin rrënjët në trashëgiminë katolike[xi] ? Ç’farë duhet të bëjmë atëhere me këtë Komb shumëfetar, me këtë pasuri, trashëgimtarët e të cilës kanë përfituar favoret përpara se të grinden për të marrë pjesën që ju takon ? Ku t’a çojmë atë besimin e sejcilit dhe të çdonjerit, këtë të drejtë të patjetërsueshme të individit – e përcaktuar si e tillë në të gjitha Kartat e botës ?
Në fund të fundit : cilët jemi ne ? nga vimë ? ku shkojmë ? Kuptimi i debatit të sotëm është krejt i qartë, pavarësisht faktit se pyetjet janë po aq të vjetra sa edhe vetë njerëzimi. Duke ngritur të tilla pyetje esencialiste, mos jemi vallë duke i mbushur mendjen vehtes ose në të kundërt, jemi duke i hapur sytë të tjerëve, të cilët mendohen se do të na presin një ditë krahëhapur ? Ndoshta pak nga të dyja ndërkohë që diku, ushqehet në mënyrë sekrete shpresa se sa më tepër të jemi solidarë aq më mirë mund të bindim. Le të pranojmë hapur se, nëqoftë se fantazma e një Turqie laiko-myslimane, së shpejti antare e Bashkimit evropian, tmerron pjesën më të madhe të qarqeve të krishtera të Evropës, përgjigja e prerë e shqiptuar deri tani nga Bashkimi i të njëzet-e-pestëve, tmerron dhe përngut Shqipërinë. Hajde pra t’a heqim qafe atëhere Turqinë dhe me atë rast, edhe ato shekujt e të kaluarës ! Përse jo në këtë rast, shqiptarët aq të njohur për oportunizmin e tyre fetar – mund të jenë gjithashtu të aftë të ndërmarrin atë rrugën e tyre të Kryqit, kësaj rradhe në drejtim të kundërt : të konvertohen masivisht në të krishterë, bile po qe e mundur në katolikë, me qëllim që të pranohen dhe të integrohen në Evropë. Ndërkohë që Greqia rregullon dokumentat e disa anonimëve, ndërkohë të pagëzuar ortodoksë – thjesht për të përshpejtuar procesin ; ndërkohë që Kisha katolike hap portat e saj ndaj disa « deleve noprane » të lindura myslimane dhe të ardhura nga sfera politike ose e kulturës, përse Evropa e bashkuar nuk do të pranonte një popull të tërë i cili, i ndriçuar befasisht nga drita e shenjtë, është konvertuar në masë dhe në mes të një gëzimi të papërshkruar, në brigjet e Adriatikut ?
Këto skenare të shkruara nga shpirtkulluarit për të padjallëzuarit, nuk arrijnë që të krijojnë unanimitet në hapësirën shqiptare. Duke krijuar dhe ushqyer kategori imagjinare sikundër ajo e « identitetit evropian të shqiptarëve[xii] », të parët s’bëjnë gjë tjetër veçse ngrenë më këmbë kontradiktat dhe shpurrisin pasionet rreth temës së identitetit kombëtar – që prej kohësh e përhumbur dhe jashtë sheshit publik. Tashmë me Evropën në horizont, është krejtësisht legjitime të nënvizohet se « ne i përkasim Evropës » – sikundër bën edhe Kadareja. Vetëm se, ky nënvizim lapidar nuk pengon të ngrihet pyetja : a na dëshiron ne Evropa apo jo ?
Kushdo mund të konstatojë – në rradhë të parë burrat politikë, se optimizmi i Brukselit duket i dyshimtë në disa nivele. Mjafton të ndiqen lajmet dhe të kqyret mënyra e integrimit të ballkanikëve të përzgjedhur si Bullgaria dhe Rumania. Mjafton gjithashtu të ndihen deklaratat lidhur me temporizimin e ardhshëm në pranimin e antarëve të rinj. Ndërkohë as evropianët nuk duken fort të sigurt lidhur me të ardhmen e tyre, as edhe vendet antare nuk paraqiten fort entuziaste për të ndërmarrë sakrifica financiare të reja. Horizonti 2015 bile edhe ai 2020 çfaqet gjithmonë më tepër i mundshëm se sa i sigurt. Kjo jep edhe atë kohën e nevojshme për t’u thelluar lidhur me çështjen e identitetit shqiptar i cili, po qe se i besojmë specialistëve[xiii], mbetet fort i varur nga një njohjeje e mangët e të kaluarës së shqiptarëve, sikundër dhe të psikologjisë së tyre. Sidoqoftë, përpara se të ndërmarrin atë aggiornamento-n e tyre të mundimshme, shqiptarët kanë interes të dinë se çfarë përfaqson identiteti evropian i evropianëve. (www.albanie-albanais.com)
[i] Krahasimi me boshnjakët imponohet qoftë edhe për arsye historike, pavarësisht faktit që përkatësia fetare e këtyre të fundit ndryshon në mënyrë rrënjësore nga ajo e shqiptarëve. Në 1879, myslimanët bosnjakë përfasonin vetëm 38,7% të popullsisë lokale. Pjesa qe mbetej ishte e krishtere, ortodokse dhe katolike – respektivisht 42,9% dhe 18,1%. Në vitin 1921, numri i myslimanëve bie edhe më tepër pasi tashmë ata përfaqsojnë vetëm 31% të popullsisë. Vetëm në vitin 1971, myslimanët arrijnë të bëhen shumicë në Bosnjë-Herzegovinë – (39.6%), përpara serbëve (37.2%) dhe kroatëve (20.6%), dhe në vitin 1991, në prag të pavarësisë së Republikës myslimanët përbëjnë 43,7% të popullsisë. Shih : Xavier BOUGAREL Bosnie, Anatomie d’un conflit. Paris, 1996.[ii] Të krijuara në periudhën e hershme të pushtimit otoman, vëllazëritë mistike janë tashmë pjesë integruese e pejzazhit lokal. Pa asnjë dyshim, Bektashinjtë përbëjnë edhe rrymën më popullore dhe më me ndikim. Ata ndiqen në një distancë të respektueshme nga Helvetitë, nga Kadiritë dhe të tjerë Çelveti, që të gjithë të konsideruar si përbërës të familjes Alevi. Sipas specialistëve, nga pikpamja e doktrinës, « Bektashizmi përfaqëson një Islam heterodoks, një sistem eklektik dhe sinkretik heterogjen dhe shpesh jokoherent – një konglomerat të ezoterizmit mysliman, të besimeve indigjene të Anadollit dhe të Iranit, me infiltrime të formave të tjera skizmatike të krishtera sikundër dhe ideve filozofike sufi. ». Në qoftëse shtojmë edhe « një varg ndikimesh, besimesh dhe traditash popullore ballkanike të epokës paraotomane » sikundër dhe « praktika turko-shamaniste, elementë të ardhur nga sisteme mistike proto-turke, precepte ortodoksisë shiite si dhe precepte të tjera të ekstremizmave fetarë », kuptohet edhe më mirë përse dhe sot e kësaj dite përcaktimi i Bektashizmës mbetet gjithmonë problematik.Të shpërndara dhe të ndaluara me ligj nga Sulltani Mahmud i IInd menjëherë pas shfarosjes së jeniçerëve, vëllazëritë bektashi mundën të mbijetojnë në Shqipëri, duke bashkëjetuar krahas rrymës tradicionale sunite. Një numër i madh figurash të shquara të historisë së vendit kanë dalë nga ky mjedis pjellor, mes të cilëve dallohen nga larg vëllezërit Frashëri. Shih mbi këtë subjekt : Rajwantee LAKSHMAN-LEPAIN - Bektashis of Albania, Minorities in Southeast Europe, Center for Documentation and Information on Minorities in Europe - Southeast Europe (CEDIME-SE), septembre 2000, sikundër dhe : Robert ELSIE – Islam and the Dervish orders of Albania : un Introduction to their history, development and their current situation. Në; www. Elsie.de/Dr Robert Elsie.[iii] Sipas rregjistrimit të italjanëve, vendi numëronte 1.128.143 banorë. Myslimanët ishin 779.417 vetë – duke përfshirë dhe bektashinjtë, pra 69% të popullsisësë përgjithshme, ortodoksët ishin 232.320 vetë, ose 21%, the së fundi katolikët ishin 116.259 vetë, ose 10%. Shih mbi këtë subjekt : Robert ELSIE – Islam and the Drvish orders of Albania : un Introduction to their history, development and their current situation. Në; www. Elsie.de/Dr Robert Elsie.Përllogaritja e paraqitur nga Odile Daniel, vjen gjithashtu nga kjo periudhë dhe paraqet shifra të përngjashme me të parat : 763.723 myslimanë (68.9% e popullsisë së përgjithshme), nga të cilët 599.524 sunitë (54.2%) dhe 164.199 antarë të tarikateve (14.8%), 229.080 ortodoksë (20.7%) dhe 113.897 katolikë (10.3%). Shih : Odile DANIEL – Nationalité et religion en Albanie, L’Autre Europe, n° 21-22, 1989.
[iv] Lidhur me gjeografinë fetare të shqiptarëve, shih edhe : Jean – Arnault DERENS – Christianisme et identité albanaise, Religioscope, Études et analyses nr. 12, mai 2007. Shih: http://religion.info.
[v] Rajwantee LAKSHMAN-LEPAIN – Albanie, les enjeux de la réislamisation, në : Xavier BOUGAREL et Nathalie CLAYER (nën drejtimin) – Le Nouvel Islam balkanique, les musulmans, acteurs du post-communisme 1990 – 2000, Édition Maisonneuve & Larousse, Paris, 2001.
[vi] Rajwantee LAKSHMAN-LEPAIN – Albanie, les enjeux de la réislamisation, në : Xavier BOUGAREL et Nathalie CLAYER (nën drejtimin) – ibidem.
[vii] Ledi Mantagy, e shoqja e ambasadorit të Mbretëreshës së Anglisë në Stamboll (1717) shkruan mbi këtë çështje : « këta njerëz që jetojnë mes të krishterëve dhe muhamedanëve por që nuk bien në mekat, deklarohen të paaftë të gjykojnë se cila nga fetë është më e mira ; por, për të qenë të sigurt që s’e kanë hedhur poshtë të vërtetën, me një kujdes tepër të madh, i ndjekin të dyja dhe shkojnë në xhami të premten dhe në kishë të djelën ». Mary WORTLEY MONTAGU - Letters and Works ed. Lord Wharncliffe Philadelphia 1837 ; e cituar në : Faik KONICA - Shqipëria: kopshti shkëmbor i Evropës juglindore : Vepra, Tirana 1993.Edhe më mirë, Hjuxh shkruan në këtë mënyrë : « myslimani shqiptar shpesh martohet me një të krishtere. Ai shpie djemtë në xhami dhe lejon vajzën të ndjekë të jëmën në kishë. Ai vetë shkon nga një tempull në tjetrin pa asnjë bezdi ». T.S. HUGHES - Travels in Greece and Albania, London 1830, 2 ed., vol 2 ; gjithashtu i cituar në : Faik KONICA – ibidem.
[viii] Kolektiv autorësh (Instituti i Historisë - Akademia e Shkencave të Shqipërisë)- Historia e Popullit Shqiptar v.I e II , Bot.. Toena, Tiranë, 1994 - 2002.
[ix] Në mbështetje të kësaj ideje, mes të tjerësh Clayer përmend Fan Nolin. Ky i fundit, në një tribunë të botuar nga gazeta « Kombi » në vitin 1908, është i mendimit se fakti që dallimet fetare kishin krijuar një ndarje mes Shqiptarësh vinte nga që përgjegjësit fetarë « të huaj » i kishin shëndrruar dallimet fetare në antagonizma politike, në mënyrë të veçantë mes ortodoksëve dhe myslimanëve. Kështu Noli vinte në përfundimin se nuk ishin fetë që duheshin ndërruar – aq më tepër që kjo gjë nuk mund t’i imponohej popullit – por fetarët, shërbëtorët e fesë pasi ata ishin shëndrruar në instrumenta të armiqve politikë të kombit. Shih : Nathalie CLAYER – Aux origines du nationalisme albanais : la naissance d’une nation majoritairement musulmane en Europe. Éd. Carthala, Paris 2007.
[x] Është tashmë i njohur opinioni i shkrimtarit, i cili akuzon islamin si « njërën prej dy fatkeqsive më të gjëmshme që kanë goditur popullin shqiptar, ndërkohë që tjetri është komunizmi ». Kohët e fundit ai recidivon duke e cilësuar katoliçizmin si « fenë e parë të shqiptarëve » ndërkohë që nënvizon se « ortodoksët s’janë gjë tjetër veçse katolikë të konvertuar gjatë skizmës së Kishës së krishterë ». Duke ndjekur veprën e tij, kjo gjë nuk paraqitet aspak si tronditëse. Mjafton të përmendet dëshira e tij lapidare « .. isha i bindur se Shqipëria do të anonte drejt fesë së krishtere, pasi ajo është e lidhur me kulturën, me kujtesën dhe me nostalgjinë e kohës përpara Turqve. Përgjatë viteve, besimi islamik, më i vonët, i importuar në bagazhet e Otomanëve, do të dobësohej (fillimisht në Shqipëri dhe më pas në Kosovë). Ndërkohë që feja e krishterë, bile më saktësisht kultura e krishterë do të rrënjosej në vend. Kështu, së shpejti nga një e keqe (ndalimi i praktikave fetare në 1967) do të lindte një e mirë. Kombi shqiptar do të ndërmerte këtë riparim historik, çka do të përshpejtonte edhe bashkimin e tij me kontinentin at, Evropën ». Shih mbi këtë çështje : Ismail KADARE - Printemps albanais – Chronique, lettres, réflexions. Ed. Fayard, 1994.
[xi] Imazhi i saj është dhënë nga Ardian VEHBIU, në : - Standard Albanian and the Gheg Renaissance: A Sociolinguistic Perspective, në : International Journal of Albanian Studies (IJAS), vol 1, issue 1, fall 1997, N Y. Kjo ide është rimarrë dhe analizuar nga Nathalie CLAYER në - Islam et Identité Nationale dans l’Espace albanais (Albanie, Macédoine, Kosovo) 1989-1998, Archives de Sciences Sociales des Religions 115, Juillet - Septembre 2001.
[xii] Bëhet fjalë për një debat të dominuar nga polemika ndërmjet I. Kadaresë dhe R. Qosja, pas publikimit te veprave të tyre respektive « Identiteti Evropian i Shqiptarëve - sprovë» dhe « Ideologjia e Shpërbërjes ». Sikundër dhe titujt lejojnë të ndërshihet, objekti i polemikës është ndikimi i kulturave evropiane dhe otomane mbi identitetin e shqiptarëve të sotëm.
[xiii] Shih : Rajwantee LAKSHMAN-LEPAIN – L’Albanie : une nation encore à inventer ?, në: DE WAELE J.-M. & GJELOSHAJ K. (sous la dir.) - De la question albanaise au Kosovo, Éd. Complexe, 1999.
5 December 2007 @ 7:39 am
Kjo me ngjan si pena e Sulstaroves. Peshku sidoqofte do bente mire te citonte autorin.
5 December 2007 @ 7:49 am
Lulian mos u genje nga tema, se nuk eshte kjo pena (pervec penes shih dhe llojin e letersise se cituar, mungojne teoricienet
).
5 December 2007 @ 7:57 am
Po kush eshte atehere? Shume pa vend me duket mos nxjerrja e autorit. Vec ne qofte e xixes. Atehere, do bente mire te na tregonte se ne cfare kuadri eshte pergatitur?
5 December 2007 @ 7:59 am
Nuk di ca te them, vetem spekullimet me kane mbetur. Dritan Egro?
5 December 2007 @ 8:01 am
Georges Xexo
http://www.albanie-albanais.com/
dhe mos bertit shume!
5 December 2007 @ 8:01 am
hahaha me shkrive, sa rob kurioz qe je. une them eshte e xixes. per kuadrin pastaj kalo te tema ‘qiqra ne hell’ - po une them per qejf te xixes dhe plumce per peshqit.
5 December 2007 @ 9:56 am
Në qoftë se debati lidhur me emrin e autorit është i vetmi që ka mundur të ngjallë, unë them t’a heqim shkrimin.
ParrArm thotë të vërtetën:
Georges Xexo = Gjergj Xexo = xixa (për miqtë)
Sa për mungesën e emrit në shkrim ose është faji im pasi nuk munda të gjej vendin ku shkruhej në atë të djallosur editor, ose i Peshkut që ka zgjedhur wordpress ku të botosh një tekst të dalin thinjat.
Sa për kuadrin, ky shkrim vjen nga një libër që po e botoj në Francë dhe që quhet “Eternels Meconnus, une suite de regards sur l’Albanie et les Albanais” = “Përjetësisht të panjohur, një varg vështrimesh mbi Shqipërinë dhe Shqiptarët”.
Dhe tani hidhjuni tekstit ju lutem!
5 December 2007 @ 10:38 am
Ne jemi “laraman”,sepse kur nuk kemi patur nje shtet unik,dhe te bashkuar.Feja tek ne nuk ka as nje pushtet mbi shqiptaret si popull,pasi jemi te per care,ne kete drejtim.Vetem luftrat i bashkojne shqiptaret,kur vihet ne pikepyetje egzistenca.,por edhe ne kete pike historikisht shqiptaret nuk jane te gjithe ne nje mendje.
5 December 2007 @ 11:43 am
Une jam krenar per kete moskokcarje te shqiptareve per fene. Mendoj qe ne vend qe te hiqemi si te krishtere per hater te Evropit, duhet thjesht ti paraqesim asaj realitetin; qe ne jemi bicim myslimanesh e bicim te krishteresh.
Them se edhe me kosovaret kane te njejtin perqasje ndaj fese, packa se deri me sot ata i kane meshuar me shume muslimanizmit si sfide ndaj serbit. Me kalimin e kohes dhe te ata do filloje te veproje moskokcarja tipike shqiptare.
5 December 2007 @ 11:43 am
Nuk e di a do kishte ndonje domethenie te vecante, dhe ne do shtonte ndonje permase me konkrete, nje studim i mendesise dhe praktikave fetare te shqiptareve gjate ketyre 18 vjeteve te fundit.
Dmth, nese deri tani eshte analizuar gjere, gjate dhe terthorazi sesi shqiptaret hyjne e dalin lirisht neper fe te ndryshme, a ka ndonje ndryshim ne keto vitet e fundit ne mendesine dhe praktikat e tyre? Kane arritur, me ne fund, fete perkatese t`i thone “ndal” kesaj permase te identitetit shqiptar?
A nuk perfaqesojne shqiptaret,paradoksalisht, idealin e shumeperfolur te Europes se bashkuar? Dhe ne te njejten kohe dhe jo qellimisht, a nuk nxjerrin ata ne pah hipokrizine e kesaj Europe?
Shqiptaret vete s`e kane patur problem ekzistencialist apo esencialist identitetin e tyre; kane qene gjithmone te tjeret. Ketu s`dua t`u mbaj iso atyre qe per gjithcka ua hedhin fajin “te tjereve,” por edhe diskutimet per percaktimin, dhe pastaj ngrirjen, e identitetit shqiptar pas kuteve fetare (edhe kur pas ketyre kuteve shihen praktikisht kulturat perkatese),
i shoh te mangeta, por me teper te demshme.
Shqiptaret s`mund t`ja lejojne vetvetes te behen “tug of war” ndermjet politikave paternalisto-identitare qe u ofrohen me gatishmeri, e nganjehere edhe me nervozizem sa majtas-djathtas.
5 December 2007 @ 3:52 pm
Nuk kam arritur ta lexoj deri ne fund, por desha te them qe shkrimi duket mjaft i arrire. Bravo
5 December 2007 @ 5:03 pm
Monsieur Xixa tha:
Se c’beson ky popull varet nga c’i thone njerezit qe e krijuan ate. Xixa eshte ngaterruar me kembet e veta duke qene i integruar aty ku banon. Integrimi atje do te thote te zgjedhesh kampin: o me Frankun o me Saracenin, o me Perendimin o me Lindjen.
E vetmja popullsi ne kete rruzull planetar qe nuk ka qef te marre anen paskeshim qene ne (e deri diku Turqia…po prape ne jemi se brenda Turqise rryma europiane mbetet pasardhesit e Ballkansve qe shkuan ne Anadoll)
Me kujtohet si sot nje bashkebisedim me te dashuren time malteze. Ne kohen e Iskander-beu-t Malta ishte rrethuar nga marina Osmane dhe mbrohej nga Urdhri Kaloresiak i Shen Gjonit. Kaloresit ishin gjithfare: Austriake, Gjermane, Franke, Suedeze etj etj..Ndonese popullata i ngjan asaj te Libanit te sotem nga ana rracore nuk ka me katolike se Maltezi.
Ec e shpjegoja te dashures time qe ne ne Shqiperi e nderrojme qyrkun (fene) kur na leverdis. Maltezet dhane jeten per ate pune (ashtu si edhe ortodokset e mbetur ne Shqiposfere qe pranuan statusin e raja-se). Me tha pa i bere syri terr: Ju s’paskeni fare shtylle kurrizore.
Ketu ma ka hallin Xixa. Nuk po gjen shtyllen kurrizore.
5 December 2007 @ 5:20 pm
Shkrim i gjate por i trajtuar shkencerisht ( me sa kuptoj une nga kjo teme).
Nje gje eshte fakt Qe shqiptaret e perdoren fene per te mbijuetura si komb qe nuk kishte shtet drejtues. Ne vend te shtetit qe do te mbronte interesat e tyre shqiptaret perdoren fene. Kjo mbase tregon dhe faktin qe shqiptaret nuk jane shume fetare. Per ta feja ka qene mjet per te mbi jetuar jo vetem si individe por edhe si komb.
5 December 2007 @ 5:26 pm
Analizë shumë e mirë, është në nderin e Peshkut që e boton. Unë vetëm do të shtoja se, në rastin e shqiptarëve si etni në shekuj, nuk është aq pluralizmi fetar sesa ndërrimi i shpeshtë i fesë brenda fiseve që e ka tkurrur përmasën shpirtërore të jetës e që ka çuar në primitivizmin e sotëm të shoqërisë shqiptare, ku çdo lloj prirjeje ose gjakimi ose përkushtimi për elevacion shpirtëror shkakton të qeshura. Ku është kordha atje edhe besa thoshte Sami Frashëri (po citoj nga kujtesa), por këtu nuk më duket se ka gjë për t’u mburrur, përkundrazi. Me ndërrim feje unë s’kam parasysh vetëm islamizimin; por edhe kalimet e shpeshta nga ortodoksia në katolicizëm dhe anasjelltas, në periudhën para-osmane e ndoshta disi edhe më pas. Madje islamizimi në masë i shqiptarëve u bë i mundur pikërisht ngaqë rivaliteti midis Lindjes dhe Perëndimit në lëmin kishtar e kishte dobësuar tashmë përkatësinë shpirtërore të tyre në këtë apo atë fe.
5 December 2007 @ 5:30 pm
Epo nuk i vihet faj gazetarit te Le Monde qe kur ardhi ne Skiperi me 2003 i iku truni fare se nuk i vinte dot gishtin shpirtit te atij vendi. Kuptohet i ra shkurt e tha: Keta nuk jane Europiane
Shkurt te pakten dikush e ceku idene se jemi komb skizofren, por edhe kjo ka bukurine e vet. Ndoshta nuk duhet te habitemi me ’skizofrenet’ rrugeve te Shqiperise.. Ambjenti qenka vete i tille.
5 December 2007 @ 5:35 pm
Eshte shume e rendesishme per maltezen Qafir nese kemi apo skemi kolone?Pastaj maltezja jote (persa e rendesishme eshte per ty)nuk eshte ungjilli mor burre.Kam frike se mo e ka hallin te shtyllat tjera ajo e po ta thote me kinse……
Pa shaka ,cilido popull e vend ka historine e tij te patjetersueshme e krahasueshme.Nese maltezet u sollen ashtu shume mire bene,nese shqiptaret u sollen ndryshe mbase mire bene eshte ti analizosh mire shkaqet.
5 December 2007 @ 5:56 pm
Zana,
Maltezen e solla si anekdode qe ilustron idene qe po thoja (qe ti se morre vesh hic se ke mendjen per thashetheme).
5 December 2007 @ 6:13 pm
Qafiro…Per probleme cardine shyqyr qe je ti…..Une mendoj ta kaloj sa ma lumturisht shetitjen time tokesore….Pa gjeopolitike qe e fut rrezik edhe ne marredheniet vjeherr -nuse.Pa indinjate ,nerva, neokoni,o paleokon.Necilen do gjuhe te flas e rendesishme eshte te them fjale te embla e qe ndokujt mund t’ja bejne te lehte ekzistencen.Natyrisht besoj ne Zot kam besimin tim,identifiifikohem ne te ashtu siç identifikoj ne besimin e tyre te ndryshem prej meje familjaret e mi.
5 December 2007 @ 6:49 pm
Por ne raste se shqiptaret do te kishin konsoliduar nje fe te caktuar(kjo jo per fajin e tyre)nuk do te kishim keto difekte te shoqerise,dhe menyres se te qeverisurit te vendit,pasi sic dihet feja unike do te bashkonte me shume shqiptaret si komb.Armiqte tane e kane shfrytezuar shume bukur kete mangesi,duke percare dhe sunduar me lehete shqiptaret.Vaso Pasha ishte njeri prej rilindsave qe kishte kuptuar,se feja e shqiptareve duhet te ishte shqiptarizmi,pasi mungonte nje”fe unike” qe do ti bashkonte ata rreth flamurit ,dhe kombit.Ne gjithemone jemi perfaqsuar,me identitete te ndryshme te perkatsive fetare,qe pushtues te ndryshem kishin bere ndaj nesh .
5 December 2007 @ 6:55 pm
Përse Monsieur o camarade Qafir?
Askush deri më sot nuk mund të mburret se mund të krijojë Popullin. Ai identifikohet në krahasim me të tjerët rreth e qark përgjatë kohës. Ja përse populli ka nevojë për fenë (fetë) pasi kjo e fundit bën pjesë në elementët e çimentos shoqërore që mpiksin identitetin e tij të përveçëm.
Në të kundërt, ata që krijojnë Kombin kanë nevojë për koncepte siç është rasti i shqiptarizmës për të siguruar shtyllën e tij kurrizore.
Siç e sheh, shembulli i të dashurës malteze shërben jo vetëm për të ilustruar idenë tënde por edhe atë të shkrimit.
të falenderoj për ndërhyrjen.
5 December 2007 @ 6:59 pm
Shetit e flladit ti Zana! Nxirrja fundin konsumerizmit e konsumo sa te mundesh. Ketu te peshku s’po e marr vesh c’do kur mund te vizitosh ketu
5 December 2007 @ 7:23 pm
xixe,
ne shkrim freskon teza goxha te rrezikshme.
Nje e perditeshme shqiptare psh para disa kohesh shkruante qe ne X peligrinazh kishin marre pjese mbi 1 milion besimtare katolike.
Shume mu duk mua po dhe per ti numuruar nuk i numurova .
Nje zyrtare e larte e shtetit , tjeter shembull , qe enderon te behet minister e jashtme, ja nje teze te kesaj natyre hodhi siper tavolines : Europa do nje Minister Katolik shqiptar qe te jemi me te pranueshem.
A di pse them ?
Shume thjesht : nen ndikimin e ca teorive te origjines, te modelit “kristian” te kultures apo edhe te ngjashme, robt kan fillu te humbasin vendet e punes ketej nga memedheu, dmth te ngelen pa buke.
Une shkrimin tat e shikoj nje cike me dyshim. Ne Shqiperi keto tema nxiten dhe vendosen ne nje mjedis qe ka halle te tjera.
Shkurt po imponohen teza qe REALITETIT praktik shqiptar me shume i prishin pune se i ndreqin.
5 December 2007 @ 7:44 pm
Feja per shqiptaret gjithemon ka qene molle sherri, nuk eshte e mire qe ti fryjne shume tullumbaceve te fese,modeleve perkatse,se vetem sherr do te kete.,nuk mund te behet politike me ane te fese ,por politikanet qe i mbeshtesin keto teza jane naive !
5 December 2007 @ 8:11 pm
….nuk eshte e mire qe ti fryjne shume tullumbaceve te fese,modeleve perkatse,se vetem sherr do te kete….
—–
Por dhe duke i menanuar keto tema besoj nuk behet mire. Nuk mund te futet koka ne rere dhe te mendohet se jemi te mbrojtur. Pasi keshtu problemet fryhen gangrenizohen, dhe papritur cuditemi kur te na pelcasin ne fytytre. Mire do te jete te tregohet realiteti. Te mesohet nga e kaluara dhe te dime te shikojme te ardhemen
5 December 2007 @ 8:27 pm
O Koth,
është e vërtetë se këto teza kanë një parfum të rrezikshëm, bile edhe provokator. Por, gjithçka varet nga këndvështrimi.
Sikundër dhe e thua, mjedisi i sotëm shqiptar vërtitet rreth dy strumbullarëve të përjetshëm: ekonomia dhe politika. Me fjalë të tjera më popullore: çfarë do hamë sot dhe për cilën parti duhet të votojmë nesër me qëllim që pjata të jetë edhe më bollshme! Kjo dilemë e skëterrshme ju ka zënë sytë Shqiptarëve në jetë të jetës dhe i pengon që të mendojnë për çështje të tjera po aq qenësore: kush jam dhe ku po shkoj.
Në qoftë se politikanët merren me çështje si puna e fesë së Ministrit të Jashtëm, kjo vjen pasi kërkojnë një zgjidhje ndaj problemeve që i lenë pa gjumë: ku të gjejmë investime? si t’i afrohemi Evropës sa më shpejt? Pra edhe ata motivohen nga pjata ( ndoshta në rastin e tyre êshtë fjala për valixhe me pare, vetura luksi, vila ose një tufë me dashnore(ë)..).
Realitetit shqiptar nuk i nevojiten veçse barqe dhe bythë por edhe mendje, për të mos parë ëndrra të tilla të uritura “katolike” ose “islamike”, por për të kuptuar për ç’arsye “motori” ka ngecur dhe bën që të sillemi qark që nga krijimi i Shtetit të parë shqiptar dhe deri më sot, përse ne jemi si gjithmonë të fundit të çdo rradhe qoftë për bukë qoftë për Evropë? çfarë i mungon sejcilit prej nesh të marë veçmas që shuma e përbashkët prodhon veç kakofoni?
Në këtë mes, duke kërkuar përbërësit e identitetit me qëllim rindërtimin e një strukture të qëndrueshme sociale - të një vlere të re ndërbashkuese, ndoshta mund të zbulohet përse edhe politikanët nuk kanë busull? përse doktorët dhe agronomët arrijnë të bëhen politikanë? përse historianët s’janë në gjendje të shkruajnë tregimin e Kombit? përse shkrimtarët na tregojnë histori? përse shkencëtarët janë shëndrruar në fallxhorë? përse fetarët merren me shkencën e të ardhmes?
5 December 2007 @ 8:54 pm
Artikull interesant dhe me domethenie te madhe, ide qe per here te pare e ka hedhur nje shoku im (disident dhe ai) , kur shetisnim rrugeve te Tiranes, emri i te cilit eshte Grigor Zaharia , te cilin ne e therisnim Ligor.
Veç se une e shikoj paksa ndryshe kete punen e pranimit/integrimit ne EU. Tek ekonomia, tek tregjet, forcimi i tyre. Forcimi i Burses sipas ideve te mia apo te pakten sipas ideve te eksperteve me te mire te perendimit , te cilet nuk eshte se qendrojne me poshte se mua, perkundrazi me afrohen shume ne konceptet e mia mbi makro-ekonomine.
5 December 2007 @ 8:59 pm
“Në këtë mes, duke kërkuar përbërësit e identitetit me qëllim rindërtimin e një strukture të qëndrueshme sociale - të një vlere të re ndërbashkuese,”
Xixa, flm per artikullin. Citova pjese te kesaj fjalie sepse ne te ka dy gjera qe ja vlen te ndalemi ca me gjate.
E para, sa larg mundemi ta shtyjme togfjaleshin “perberesit e identitetit?” E them kete pasi ne repliken e tij ndaj Kadarese, Qosja shperhapte nje liste te pafund identitetesh, e cila pak a shume shkonte sipas kesaj logjike: ka identitet mysliman, thoshte Qosja, e identitet te krishtere. Keta pastaj ndahen me tej ne keshtu e ashtu, por Qosja s`ndalej ketu; shkonte me tej ne identitet krahinor, qytetar, geg, tosk, this and that, above and below.
Ne kete kuptim, cilet nga keta perberes te identitetit do kene paresi “ne rindertimin e nje strukture te qendrueshme sociale” sic thoni ju, dhe per me teper, kush eshte ai qe do kete kellqe ta vendose kete.
“vlere te re perbashkuese”, ne kete mes une nuk shoh te zbulojme ndonje fringo te re, pervec atyre qe dihen, e ndoshta nuk u jepet me rendesia e duhur: 1) tolerances fetare ndermes shqiptareve, dhe 2) fakti i te qenit shqiptar.
Me duket e pakuptimte, sic e thashe dhe ne postimin e pare, te kerkosh te gjesh emeruesa te tjere te perbashket per hir qe kete “identitetin e rindertuar” t`ja servirim taze Europes si shenje dhe prove te “emancipimit” tone si komb.
5 December 2007 @ 9:13 pm
Feja e shqiptarit eshte Shqiptaria,kete e kane thene me kohe te paret tane.Ne shqiptaret asnjehere skemi qene fanatik ne drejtimin e fese,cilido qofte ajo,une vet rrjedh nga familje myslimane,por nenen e kam katolike,gruan e kam ordodhokse,femijet i kam shqiptare.Ka gje me te bukur qe te gjithe jemi shqiptare.
5 December 2007 @ 9:41 pm
i/e nderuari(a) LostText,
E kam lexuar me kujdes Qosen - ndoshta më me kujdes se Kadarenë, megjithëse proza e tij nuk më tërheq dhe aq më pak mania për t’ju treguar të tjerëve vendin.
Sidoqoftë, ai mundohet të hollësojë konceptin “identiteti shqiptar”. Sa për vehte, ky “identiteti shqiptar” përmban ato kategori që e njëjtësojnë ndaj të tjerëve - duke i krijuar gjurmën aq karakteristike. Veçse, në rastin tonë ato çfaqen gjithmonë dhe që prej moti si fraktale-thyerje-antinomi: veri-jug (gegë-toskë), qendër-periferi (shqiptarë-kosovarë), vendali-i huaj (etni bazë-pakica kombëtare), i ri - i vjetër (trashëgues - diasporë), perëndim - lindje (të krishterë - myslimanë). Asnjëherë autoriteti abstrakt (Shteti) nuk ka mundur të jetë mbarëpopullor, mbarëkombëtar, mbarëkrahinor, mbarënjerëzor, mbarëfetar me qëllim që të zbusë këtë antinomi ose të lëmojë ashpërstë e brendshme të Kombit.
Pikërisht, në rolin e dështuar të Shtetit mund të kërkohen edhe “verat e reja përbashkuese”. Them të reja, pasi ato duhet të integrojnë të vjetrat (tolerancën, individualitetin..) duke i pasuruar me elementë të kohës (qytetarinë, dialogun demokratik, solidaritetin, drejtësinë sociale).
5 December 2007 @ 10:11 pm
flm, Xixa, per postimin.
Antinomite qe permendni kane qene, dhe mbeten pak me te pudrosura tani, karakteristike shqiptareske e identitetit te ketyre te fundit. Duke qene gjithnje menyre egzistence (veprimi e mendimi), keto antonimi mbartin ne vetvete edhe pengesen kundrejt progresit te kombit.
Duhet thene, gjithsesi, se keto nuk kane qene dhe as jane shkaktare krizash egzistenciale, ne te cilat identiteti i shqiptareve si komb te vihet ne pikepyetje (te pakten jo prej tyre vete).
Pajtohem me ato qe thoni per shtetin, duke shtuar megjithate, qe shteti nuk mundet te rrumbullose qoshkat e mprehta te ashpersise se kombit automatikisht per faktin e thjeshte se pushtetaret tane jane po ashtu si bashkekombasit e tyre, “koka shqiptari.” Duket sikur jemi ngerthyer ne nje rreth vicioz, per te sterthene kete shprehje, por nuk eshte krejt ashtu. Mendoj se gjeja me e mire dhe e dobishme per veten e tyre qe mund te bejne shqiptaret, eshte te mesojne t`u binden ligjit. Kjo mund te tingelloje shume sempliste, dhe skeptiket do hidhen menjehere me shprehje si “ligjin e ben Maliqi,” etj, etj, me duket se ka ardhur vertet koha qe feja e shqiptarit te jete ligjshmeria e qytetarise, apo qytetaria e ligjit. (Shqiptaria si fe emeruese e perbashket, sic e kemi pare, nuk ka nevoje te permendet, sepse fshati qe duket s`do kallauz. Ne me te shumten e rasteve, shqiptaria si koncept feje eshte perdorur per retorike patriotike ne rastin me te mire, dhe si mjet demaskimi per “armiqte” e brendshem dhe te jashte, ne rastin me te mjere).
5 December 2007 @ 10:29 pm
P.S. - Nje titull qe me terhoqi vemendjen te GSH: Mediu - Te shmanget cifligarizmi i qeverise.
Gjuha qe perdorin vete pushtetaret tane tregon jo vetem sa thelle ne mendesi eshte futur arketipi i klanit dhe i dasive qe u permenden ne kete teme, por edhe mangesine ne njohjen e problemit. “Te shmanget” thote Mediu, ne vend qe te thuhej ” e jashteligjshme/e denuar me ligj.” Te shmanget, qe te mos kapemi ne faj edhe per ca kohe, dhe jo te denohet, si qendrim pengues ndaj ketyre atavizmave.
Persa kohe qe ne Shqiperi gjellon mendesia e “cifligarizimit,” te tjerat do shkojne per lesh; eshte per t`u habitur si nuk mesojme nga historia jone, edhe ajo e afermja (`97).
5 December 2007 @ 10:40 pm
Sokoli,
exelent ! “laraman” une vete i perkase kesaj feje,i festoj te gjitha njesoj si Kryeministri !
5 December 2007 @ 11:00 pm
Artikull ngacmues,do kundershtoja vetem iden e hyrjes e Rumanis e Bullgaris ne BE,ketu nuk ka luajtur rol feja,sepse ne Bullgari kemi 8 milion Bullgar te besimit musliman,por per te mbajtur sa me larg kufirin me Rusin.
Sllavizimi i Shqiperis endrra e memes Rusi,ka sjell vetem dhimbje e vuajtje per popullin tone.
Feja eshte perdorur si shkak per te arritur qellimin.
5 December 2007 @ 11:03 pm
Rrofte Laramanizmi, sekreti me publik i Shqiptarit modern!
5 December 2007 @ 11:46 pm
Po gjuha nuk luan asnje rol ne percaktimin e identitetit? Perse mos ta pranojme, sikur edhe nje here te vetme, se jemi shume me perpara ne mendesi sesa shume nga fqinjet tane qofte lindore qofte perendimore, edhe pse per fale rrethanave te veçanta qe na karakterizojne?
6 December 2007 @ 1:01 am
Rrofte Shqiperia e krijuar me 28 Nendor 1912 ne troje te lashta fizikisht dhe te banuara nga popull PO AQ I LASHTE sa i GJITH NJERZIMI.
Kam mendimin se kuptimi me i thelle i VETISE KRYESORE e nje etnie,bashkesie,mase etj te perbere prej njerzish te te gjitha kategorive e moshave,ESHTE LEVIZJA dhe gjetja e kushteve me te pershtateshme per jetese te ndikuara nga :
-Shkaqe NATYRORE,
-TEDENCA ZBULIMI hapsirash te REJA,
-PERPLASJE me pasoje LUFTRA ,
-shkaqe epidemike SEMUNDJEJE
“do te jape nje pasqyre me te sakte per cdo problem te studimit te JETES shoqerore perfshire dhe PERMBAJTJEN e BOTKUPTIMIN fetar.
Prej ketej dalim ne nje te vertete te provuar tashme se:” sebashku me cdo lloj ndryshimi ndryshon edhe MENYRA E TE MENDUARIT”.
Me qenese FETE si botkuptime ashtu sic na kane ardhur pas BIBLES dhe KURANIT jane me te vona se ORGANIZIMET SHOQERORE ato nuk kane peshe ne jeten praktike te njeriut .ATO nderrojne sa here ti paraqitet nevoja shoqerise dhe individit me keq se “mbreti grate”
Koha po shkon tek braktisja e dogmave fetare…dhe jo shume larg takimi me ZOTIN ose ALLAHUN do shtyhen tutje ne GALAKTIKA.
Rrofte populli shqiptar qe sa here i paraqitet nevoja e FLAK levozhgen FETARE si nje hedhurine.
Ky per mua eshte geni me i vecante i kesaj pjese ku jetojme ,qe si shume ngatresa i kane ardhe nga studimet e “thella” dhe gjithmone te “paaneshme”,pa e kuptuar se GENI i te PERSHTATURIT me cdo situate ne menyre te RRUFESHME eshte ajo qe i ka mbajtur gjalle e te patjetersushem ne ktoTROJE .
Te me fale kushdo qe preket ne ndjenja fetare por nuk do jete e larget dita me vite jo me dekada kur do te rexohet edhe kjo bariere frenuese e cicilizimit te shoqerise.
6 December 2007 @ 1:36 am
Eshte i vecante por i pakapitalizuar. Ameba si gjallese eshte vertet e lashte, por ….
6 December 2007 @ 3:08 am
Qafo!
Dikur faleshe ne xhami tani te thone ….”pis arnaut” Dhe parase te et thonin keshtu u thoje “lafshe -prere”….
Aty ma mbaj kalin tek POR-i…
6 December 2007 @ 4:52 am
Xixa, urime per shkrimin. Duke lexuar disa komente me siper , mu kujtuan disa leksione mbi entropine dhe me gjere.
Per t’u kthyer ne teme, persa i perket shtylles kurrizore te shqiptarit, ajo ishte pak me ndryshe se e te tjereve, Qafir. I madhi arvanitas Aristidh Kolia e pruri ne kte forme. “Ndersa te tjere per fene sakrifikuan lirine, shqiptaret per lirine (te mbajtjes se armeve, te ofiqeve, te komandimit etj–shenimi i bariut), sakrifikuan fene”
Mua nuk me vjen aspak keq per kete zgjedhje te popullit tim, edhe perse beserisht i takoj njeres prej pakicave te krishtere.
Shpejt do te vije koha kur pellazgo-iliro-arber-shqiptaret do te evokojne (jo t’u falen) Zotrat e tyre antike, si edhe personazhet e medhej te ketij trualli (Mbreterit ilire, Konstandinin, Iustinianin dhe gjithe te tjeret) si elemente ADN-formues te tyre dhe, ashtu si ne gjithe historine e tyre, feja do te kete at rol qe luajti nder shekuj. Thjesht nje mjet. Per te mbijetuar me mire dhe per t’a kultivuar me mire ate shtyllen tone kurrizore, LIRINE.
6 December 2007 @ 5:32 am
Pa qene i qarte perse shqiptaret i kane bere disa zgjedhje ashtu si i kane bere - duke ju referuar dhe Bariut - jane pikerisht keto zgjedhje qe i kane bere si te thuash “vunerabel” nga ata qe kane pasur shtylle kurrizore me te forte - po jo patjeter vlera me shume. Nese dikush do me pyeste sot, qofte edhe ne emer te identitetit, se kush eshte zgjedhja e radhes qe duhet te bejne shqiptaret, une do ti pergjigjesha: ruajtja e ketyre vlerave (qe nuk jam i sigurt ende se kush eshte kuptimi i plote). Nese kjo (ruajtja e vlerave) nuk eshte e mjaftueshme per tu dhene shqiptareve “shtylle kurrizore”, i bie qe ata te mos kene nevoje per te, ose me sakte mos ta ndiejne nevojen e saj. Megjithate nese do ishte e vertet kjo e funditi s’besoj se do kishim kete debat.
6 December 2007 @ 7:43 am
Fenomeni i ramifikimit të besimeve fetare nuk është fenomen shqiptar dhe kur merret si shembull Shqipëria për bashkjetesën e feve të ndryshme mendoj se kjo është mungesë e njohjes së zhvillimit historik të feve dhe degëzimeve të tyre në të gjithë botën. Mua më vjen keq që vendin tim e konsiderojnë disa sikur paska meritën e bashkjetesës paqësore të feve të ndryshme dhe bile disa të tjerë e quajnë një gabim të madh në histori e prandaj sot u dashka që të gjithë shqiptarët të përqafojnë krishterimin. Nëse shkruani kështu zoti autor, kjo do të thotë se ju as nuk i njihni të drejtat më elementare të njeriut. Pa hyrë në hollësira, mund të them se Irlanda që zë një nga vendet e para për numurin e kishave (të dytin pas Polonisë) ka një rënie drastike të numurit të besimtarëve që ndjekin ritet e fesë nga viti në vit. Të paktën mua më duket qesharake të takoj bashkatdhetarët e mij të konvertuar në katolikë duke shkuar në kisha në mënyrën më hipokrite të mundëshme kur vendasit e braktisin kishën nga viti në vit.
Më tej do të doja të thosha se çështja e identitetit të shqiptarëve është aq e thjeshtë sa nuk duket se na duhet një fillozovi kaq e stërholluar për ta spjeguar atë dhe pasi ti zbulonim difektet, të përpiqeshim ta vinim në një pjedestal të ri evropian.
Shqiptarit nuk i mungon identiteti por i mungon respekti i pushtetarëve për personalitetin e tyre dhe çka është me e fëlliquara, pushtetarë me personalitet të gjymtuar dhe të paguar për destabilizimin e Shqipërise, e nëpërkëmbin personalitetin e shqiptarit duke i vënë një mijë pengesa për tja bëre jetën të padurueshme në vendin e tij.
Pa qënë nevoja të ndryshohet feja, imagjino këto veçori të sistemit social ekonomik të Irlandës apo të vendit ku jeton ti, pra këto pak veçori të vinin në Shqipëri për 17 vjet e jo për atë kohë që i realizoi ky shtet (fillimi është nga viti 1993).
Rrugë, energji elektrike, ujë, zbatim korrekt i ligjit, dhe në shërbimet sociale për klasën e varfër ka çdo individ 189 euro në javë për ushqim, 114 euro për strehim, karta mjeksore për shërbime pa pagesë, shpërblime në rase festash, shkollim për marrje zanati pa pagesë, dhe kujdes të jashtzakonshëm për pensionistë, gratë me fëmijë, të sapomartuarit dhe unë nuk po shkruaj të gjitha se mendoj se ndonjë njeri që vuan shumë në Shqipëri do të më quajë të marrë në rast se do i binte rradha për ta lexuar.
Një kujdes i madh edhe në legjislacionin e tyre ndihet për çështjen e femrës, guxo të bësh ndonjë tërcifërcërimë me femrat, me gruan apo me vajzën që të shikosh se ku të vete pordhacëria e disa burrave shqiptarë. Imagjino zoti artikullshkrues sikur këto gjëra ti kishte Shipëria dhe të mos guxojë njeri e të thotë se Irlanda na paskësh qënë më e pasur se Shqipëri.
Mendimi im ësht që kushdo që ka një dhembsuri për vendin e vet, më parë se çdo gjë të kërkojë sensibilizimin e popullsise ndaj plagëve të fëlliqura që po futen pikërisht nga klasa politike shqiptare që nuk ka asnjë lloj interesi për integrimin e Shqipërisë ne Evropë dhe jo nga përpjekjet që do mund të bëheshin për të ndihmuar integrimin nëpërmjet ndryshimit të fesë apo diçka e tillë.
Nëse shqiptarëve do tu sigurohej zbatimi rigoroz i ligjit, atëhere do ta shihte çdo njeri se ata punojnë po aq mire dhe bukur sa edhe të tjerët.
Për mendimin tim, kurrë ndonjëherë në historinë e Shqipërisë nuk ka pasur një luftë kaq të fëlliqur e kaq të ulët sa të shitet edhe kreu i shtetit si një lopë difektoze në cep të pazarit dne në sy të të gjithë opinionit shqiptar dhe botëror. E si mund të zbatohet ligji apo të ndertohen rrugët patriotike që sot duhet të kishin mbaruar me të gjitha infrastrukturat e tjera? E si do jetë ky identitet i shqiptarit i pranueshëm për Evropën? Me siguri, thonë disa, me anën e kthimit në krishterimin e të parëve tanë. Unë këto i quaj broçkullitje të Jovan Bregut.
Një popull ka identitetin e qeverisë së vet, kjo është e natyrshme, por shqiptarët po mbajnë në kurriz identitetin e një qeverie që nuk është e tyrja. Çdo popull pa ligje pa qeveri, pa shtet nuk ka identitet, bile në anarkinë që egziston në Shqipëri shqiptarët duhet të kishin hypur nëpër pemë dhe të futeshin në shpella por nga që janë njerëz të fortë dhe të lidhur shumë pas vendit të tyre, i kanë rezistuar reaksionit më të zi që u ngjall me rastin e tranzicionit të Shqiplrisë nga sistemi komuinist në sistemin kapitalist.
Unë or vëlla as që më shkon mendja tek identiteti, dua punë, argëtim, lexim, filma, kompiutera rrugë të sheshta dhe në kohe vere kam qejf të shkoj ku të më dojë e bardha e zemrës. Më shumë nga të gjitha këto, dua kafenë ta pi me shqiptarë.
Për këtë edhe mund të jem gabim, por sidoqoftë mendoj se shqiptarët në gjendjen që janë nuk e rruajnë fare për fenë.
6 December 2007 @ 11:33 am
Bashkëjetesa paqësore e feve të ndryshme në gjirin e një Kombi shpreh nivelin e tolerancës dhe nëqoftë na vjen keq ta quajmë meritë e ta quajmë atëhere urtësi popullore. Kjo s’ka të bëje fare me atë që shqiptarët duhet të përqafojnë krishtërimin -shprehje të cilën une personalisht as e besoj as edhe e mbroj në shkrim.
Shembulli i Irlandës është sjellë pa vend pasi në rastin e Irlandezëve është pikërisht feja e tyre katolike që ka luajtur një nga rolet kyçe në mbijetesën e Kombit, në ruajtjen e identitetit të përveçëm përballë cunamit shkatërrues anglikan. Bota mbarë e njeh se sa krenarë janë Irlandezët për prejardhjen e tyre dhe sa me xhelozi e ruajnë këtë identitet. Sa për atë që shkojnë apo jo në kishë, kjo është çështje tjetër pasi nuk duhet ngatërruar shpirtërimi personal ose kolektiv si vlerë përbashkuese me praktikën e fesë.
Një popull ruan identitetin e vet pavarësisht nga qeveritë që s’kanë identitet tjetër përveç politikës. Një qeveri mund të jetë e djathtë ose e majtë, demokratike ose socialiste; një popull nuk është as i djathtë as i majtë, as demokratik as socialist. Ai është shqiptar, irlandez ose inuit. Mund të thuhet se një popull e meriton qeverinë e tij pasi ose e ka zgjedhur vetë ose nuk është në gjendje t’a flakë tutje.
A e ke pyetur vehten përse don që kafenë ta pish me Shqiptarë? C’të lidh me ta, përveç atij identiteti të përbashkët? Edhe kur nuk të shkon mendja, një tel vibron diku brenda kur dëgjon befas gjuhën shqipe në një kafene, qimet të ngrihen përpjetë kur dëgjon një melodi shqiptare nga ato të vegjëlisë, të ujohen sytë kur sheh imazhe të malit pranë shtëpisë së prindërve, bile ve bast që edhe ëndrrat i sheh në shqip.
Cfarë janë të gjitha këto përveç identitetit tënd si shqiptar?
6 December 2007 @ 12:17 pm
Ore lereni Irlanden,se atje nuk ka 500 fe,dhe ajo qe eshte i ka frymezuar me kohe dhe i ka bashkuar ata per te mbrojtur te drejtat e tyre,kurse ne shqiperi eshte nje panorame tjeter,(nuk eshte nje shtet qe ka interesa te caktuara si Anglia ne rastin e Irlandes)Fete ne shqiperi kane perfaquar interesat e perkatsive fetare,Katoliket per Romen,ortodokset Athine Beograd,Moske ,Myslimanet Stambolli,dhe vendet e Lindjes…Sepse SHqiperia eshte nje sandwich,midis lindje dhe perendimit.Keshtu do te mbetet !
6 December 2007 @ 6:25 pm
xixa,
Irlandën e prura si shembull të afërt me Shqipërinë nga ana ekonomike dhe historike. Ekonomia e fortë arriti të forcojë identitetin e Irlandës sot edhe pse 85 përqind e popullsisë së saj ka humbur gjuhën.
Më vjen shumë mirë që në paragrafin e fundit keni vënë kameran e gjykimit mbi atë çka është më thelbësore në formimin e Identitetit.
Faleminderit për bashkbisedimin.
6 December 2007 @ 6:31 pm
Larg shkove Adriatik. Mendo Libanin me mire
6 December 2007 @ 7:18 pm
lumidrin thotë:
5 Dhjetor 2007 @ 11:00 pm
Artikull ngacmues,do kundershtoja vetem iden e hyrjes e Rumanis e Bullgaris ne BE,ketu nuk ka luajtur rol feja,sepse ne Bullgari kemi 8 milion Bullgar te besimit musliman,por per te mbajtur sa me larg kufirin me Rusin.
Sllavizimi i Shqiperis endrra e memes Rusi,ka sjell vetem dhimbje e vuajtje per popullin tone.
Feja eshte perdorur si shkak per te arritur qellimin.
Si more zotni paska 8-milion mysliman ne Bullgari!!!
P.S Popullsia e Bullgarise eshte 7.2 milion.
Nga e cila 8-9% jane me origjine Turke, qe rrjedhimisht jane dhe mysliman.
Pra myslimane ne Bullgari jane rreth 600-700 mije.
6 December 2007 @ 7:52 pm
Lapsus,kishte diçka qe nuk shkonte.
S’ishte fjala sa musliman Bullgar jane por arsyeja pse u pranuan keshtu rrufe ne B:E.
Faleminderit per korigjimin,Vlora.
7 December 2007 @ 12:27 am
Qafir,
ne se do te njihje historine e te dy vendeve, me siguri qe nuk do te rekomandoje Libanin. Diferenca dygishteshe atje ku ngrifet politika ka bere qe shqiptaret ta vuajne hallen prostitute per shkak se te tjeret ua marrin per daje.
7 December 2007 @ 12:32 am
Ne vija te trasha Libani kontraston me Shqiperine dhe nxjerr memedhimbjen tone ne nje drite pozitive. Ishim brenda te njejtes perandori, kemi te njejten siperfaqe, popullate, dhe pak a shume te njejtin sektarianizem.
Laramanizmi i Shqiptareve ua ka kursyer atyre kusuret e Libanit. Kete desha te thoja.
7 December 2007 @ 12:34 am
Thjesht mendova qe Libani eshte krahasimisht me i pershtatshem se Irlanda ne kontekstin ne te cilin flasim ne.
7 December 2007 @ 12:50 am
Kontekst me te thelle per ‘corben’ fetare te memedhetareve tane mund ta gjeni ketu. Artikulli eshte i shkelqyer, dhe teper i paanshem packa se botohet ne nje medium mysliman.
7 December 2007 @ 2:05 am
flm Kafir per artikullin. Vertet i shkelqyer, por sic pashe edhe nga artikulli i Xixes ne kete teme, pakkush merret me dinamikat e periudhes postkomuniste kundrejt fese. The se ja vlen te studjohen.
7 December 2007 @ 9:20 am
Per percaktimin e indetitetit te nje kombi ,baze eshte gjuha eshte ajo qe te ka folur nena sa te ka lindur.
Feja eshte si partite politike qe perpiqen secila te mare sa me shume vota dhe ta zhfrytezoje per aritjen e ambicjeve te saja pozitive apo negative.
Ne shqiptaret shquhemi ne bote per ekzistencen e mirkuptimit te feve ne kete vend.
Te vazhdojme kete mirkuptim se po u prish ai sdo kete me shqiperi,kete jane perpjekur ne shekuj armiqte tane
7 December 2007 @ 11:00 am
Qafir,
Nuk kam ndonje kundershtim per sa thua, por shpresoj qe per kenaqesi intelektuale te sjell nje grusht te vockël të dhenash.
Shqiperia pas 500 vjetesh roberie fitoi pavarsine me 1912 duke i mbetur jasht kufijeve vec te tjerave edhe Kosova.
Irlanda pas 600 vjetesh roberie u nda nga Britania e Madhe me 1923 duke i mbetur jasht kufijve Irlanda e Veriut. Tendencat ne Kosove jane qe te kete nje Irlandizim te saj se sa libanizim. (përveç shansit të madh të Pavarsisë).
Por duke qene se i largohemi kaq shume temes, kthehem dhe them se megjithese Irlanda ka humbur gjuhen e vet (si shenje themelore dalluese e Identitetit te nje kombi), ka arritur te rikrijoje Identiteetin e saj te neperkembur nga pushtimi i eger britanik duke u rritur ekonomikisht. Per ta shkurtuar edhe me shume, pa hyre fare tek ceshtjet fetare po sjell sentencen e “gjyshes” sime - “fukarrallëk-maskarallëk” që e përkthyer në gjuhën e fillozofëve të rinj shqiptarë do të thotë - “ekonomi e rrënuar - humbje Identiteti”.
E respektoj mendimin tënd për rastin e Libanit, por edhe ironinë tënde për mjaft alogjizma në postimet e peshkut.
7 December 2007 @ 11:03 am
Interesant ky pasion i Shqiptareve , per tu marre gjithmon me te kaluaren, konkretisht me te ikurit nga kjo bote,( ky X- person ka gabuar, duhet ndeshkuar mbas dhjetra-qindra vjetesh etj etj, shembuj te tille )cuditerishte shume pak diskutojn , per pengesat qe exzistojne sot , ne Shqiperi, X-personat qe po e shkaterrojne sot, apo ndoshta do ti marrim ne shqyrtim “veprimtarine e tyre mbasi te kene vdekur !
C’eshte ky mentalitet qe tenton shpesh here te merret me te kaluaren !
Edhe pse shkrimi prej Xixo , natyrisht ka vlerat e tij, tendencat per mendimin tim mbeten , “E kaluara” si ” Aktuale”- ndersa e “Ardhmja e kombit” mbetet me sa duket Enigem , kjo eshte me duket shqetesuse .
Nuk eshte asnjihere gabim te hulumtosh ne historine e se kaluares tone , por, do te ishte gabim qe te kerkohet …atje…e ardhmja .
Nje liber Historik ose Gjegrafik, sherben ( vec te tjerash) gjithashtu edhe si nje Pasqyre ku , fatkeqesisht ” Majmuni” shikon atje mjerisht fytyren e tij e jo te nje njeriu ( ne shqipot)!
Rastesishte vjet ne nji Espozite ne Verona takova e piva nje kafe me nje studiuese te shqiptareve , Nje Zvizeriane, e cila midis te tjerash …me tha ;
Ne ne zvicer flasim edhe Ita, edhe Gjerm, por nqs un do te mendoja Italisht e te flisja Gjermanisht do te dukesha qesharake , (deshtuse ne vetvete) ! Duke mos e kuptuar batuten e saj, e pyeta ? - clidhje ka kjo me ne Shqiptaret ? - Ajo mu pergjigj ; nji pjese e konsiderushme e Shqiptareve , mendojne (Turqisht) e flasin Shqip ! A perben ky fakt nji Argument per mosecjen perpara te ju Shqiptareve ? - me tha ! Ju pergjigja ndoshta…”nuk e di” !
Kur vertet shqiptaret te vene ne jete thenien e te madhit Vaso Pasha / Feja e Shqiptarit eshte Shqiptaria / ather mendoj un , Shqiptaret do fillojne te perparojne si te tjeret .
7 December 2007 @ 11:33 am
Ajo cka me ben pershtypje eshte deshira per te marre si shembuj ate cka thone te huajt per identitetin tone, si ne rastine maltezkave, francezeve, gjemaneve etj etj.
Meqenese keto popuj kane krijuar nje ide te caktuar se si ndertohet apo si duhet te jete identitieti i nje populli, kjo do te thote qe kane te drejte?
Po neser kur do te jete Kina superfuqia e botes, si duhet te veproje populli shqiptar?
Ti hysh te kaluares, si kane bere disa ne komente, per te analizuar se perse shqiptaret kane ndryshuar fete, nuk behet ne komente te tilla, por duhen studime shumevjecare.
Ne artikull ajo cka me pelqen, eshte fakti se perpiqet te shihet nga e ardhmja e jo nga e kaluara. Dhe kryesorja, se nuk kemi nevoje per te na e treguar te tjeret se cfare jemi, po te jemi te qarte ne vete se cfare jemi.
Perse duhet ti besojme gjykimit te popujve te tjere qe jane te nje feje? Per me teper, kujt ti besojme italise katolike, gjermanise protestante, afo frances qe nuk di ku ta vendos?
Per mua, rrugen na e kane treguar tashme te paret tane. Kush deshiron te besoje ne nje zot, le ta beje; fete jane krijesa te tokesoreve, le ti perdorim per interesat e kombit.
8 December 2007 @ 2:10 am
Ne radhe te pare desha te pergezoj xixen
per cilesine dhe menyren akademike te te shkruarit dhe trajtuarit te temes. Nje sugjerim te shkurter sa i perket strukturimit te shkrimit. Per mendimin tim ne shkrime te tilla ndihmon nese teza kryesore qe shkrimi paraqet apo argumenton te vihet qe ne fillim(paragrafet e pare) te shkrimit per te vazhduar me pas me argumentet mbeshtetese per tezen. Kjo besoj e ndihmon lexuesin ti kategorizoje me mire argumentet dhe si rrjedhim edhe ti mbaje mend me mire gjate leximit te shkrimit. Une pershembull pata problemin qe me duhej te kthehesha disa here tek disa paragrafe per te rindertuar rrjedhen argumentuese.
Ok, tani pak per temen ne vetvete. Krahas ideve interesante te shkrimit mendoj se duhen permendur edhe disa faktore te rendesishem qe kane te bejne me fete ne Shqiperi. Se pari mendoj se institucionet fetare ne Shqiperi kane qene historikisht te dobeta ekonomikisht dhe institucionalisht. Viset shqiptare pervecse te varfera dhe jo interesante ekonomikisht kane qene ne periferite e perandorive bizantine dhe osmane. Rrjedhimisht, dhe institucionet fetare ne viset shqipetare ishin ne periferi te interesave te ketyre perandorive. Noel Malcolm thote se nje nga aresyet te nderrimit te fese nga shqiptaret dhe boshnjaket ishte dhe dobesia e feve ortodokse/katolike ku kishte shume raste ku kalonin 20 e kusur vite kur fshatrat mbeteshin pa prift. Kjo dobesi institucionale e feve ka rol te madh per mendimin tim dhe ne qasjen jodogmatike te feve ne Shqiperi si dhe ne “pragmatizmin fetar” shqiptar.
Nje element tjeter shume i rendesishem perse ne viset shqiptare nuk ka patur dhe nuk ka akoma probleme te theksuara fetare eshte emigracioni. Emigracioni sherben si ventil lehtesues ndaj problemeve sociale dhe ekonomike dhe shmang ne kete menyre konfrontime ndermjet grupeve te ndryshme fetare apo sociale. Eshte per tu habitur por nese ka dicka qe mund te quhet si thellesisht shqiptare dhe qe eshte skalitur dhe ne identitetin, kulturen e folklorin shqiptar pergjate gjithe historise ky eshte emigracioni apo kurbeti.
Se fundmi do te ishte me vlere nese shkruhet dhe mbi dinamiken fetare ne Shqiperi, Kosove e Maqedoni mbas komunizmit. Une lexoj shume shpesh shkrime ku ne mburremi me te drejte me tolerancen fetare, traditen tone te tolerances etj etj. Sidoqofte ne terren ekziston aktualisht nje dinamike qe flet ndryshe. Shqiperia po kalon aktualisht nje peridhe tranzicioni social (levizje te medha popullsie qe kane shperbere strukturat e vjetra patriarkale) dhe tranzicioni vlerash. Mungesa e perhapjes se vlerave te reja nga institucionet dhe elitat laike shqiptare kane bere qe gjithnje e me shume njerez te zbulojne besimin fetar e institucionet fetare si etalon morali etj. Problemi qendron ne faktin se ne kushte jostabiliteti ekonomik e social nese njerezit drejtohen gjithnje e me shume nga feja eshte shume e thjeshte qe pakenaqesia e pergjithshme te shnderrohet ne dogmatizem fetar. Gjate udhetimeve (te rralla) ne Shqiperi une kam vene re nje radikalizim fetar te ngadalte por sidoqofte te vazhdueshem te rinise shqiptare. Kam pershtypjen qe emigracioni ka luajtur ketu perseri rolin e vet lehtesues dhe eshte aktualisht arsyeja kryesore perse ne Shqiperi nuk kemi pare probleme te dukshme fetare megjithe katrahuren ekonomike e politike. Sidoqofte, ne gjithe keto procese aktuale tradita e tolerances fetare ne Shqiperi luan pak rol dhe nuk duhet servirur si zgjidhje ndaj sfidave krejt te reja te periudhes se tranzicionit shqiptar apo te antagonizmit aktual te botes islame me ate perendimore. Perkundrazi feja ne Shqiperi ne periudhen post-komuniste dhe rreziku i radikalizimit fetar eshte real dhe duhet tematizuar sa me shpesh te jete e mundur. Mbi te gjitha kjo teme nuk duhet mbyllur menjehere akoma pa filluar mire me thenien e famshme “tradita shqiptare e tolerances fetare”.
http://veshtrime.blogspot.com
9 December 2007 @ 3:51 pm
Me thene te drejten me mungoi durimi i duhur per te lexuar me qetesi dhe perqendrimin qe meritonte kete shkrim,edhe pse sipas meje disa nga hipotezat jane shume personale dhe nuk besoj se kane arritur deri aty sa kane marre te drejten e “nenshtetesise” ne opinionin publik dhe mbi te gjitha nuk di arsyet ose shtytesit e ketij opinioni,si rrjedhim mund te fantazoj edhe per arsyet e ndershme ose jo qe i kane shtyre te hedhin kero ide.Ajo qe une dua te them eshte se nuk me pelqen qe te ecim kunder rrymes,kur rryma na çon me prane qellimit tone.ne nje kohe qe anglia dhe usa po bejne çeshte e mundur per te perqafuar pjesen e moderuar te islamit ose te çfaredolloj feje ose kulture tjeter,pra kur po shkohet per hir te paqes drejt Globalizimit ” te kulturave te ndryshme,ne te gjitha llojet e shprehjes,pse ne shqiptaret duhet te veme pikepyetje mbi keto ndasite fetare qe shkokan deri aty sa te ngacmojne unitetin kombetar?!Ne fillim dua te di nje arsye te mirqene qe te me binde per te hyre ne kete analize,me vonmbase gjej edhe durimin per te lexuar te tilla teme.
dhe nje vezhgim joprofesional per shkrimin.me duket se mungojne shume referime ndaj ngjarjeve historike qe kane bere epoke.
10 December 2007 @ 2:38 pm
Për Dorianin,
Në të vërtetë, tema dhe opinione të tilla kanë filluar të çfaqen tani vonë, le të themi këto vitet e fundit. Në periudhën e komunizmit, zyrtarisht nuk egzistonin debate lidhur me identitetin e shqiptarëve pasi e para, tema e ditës ishte “njeriu i ri”, dhe e dyta, të gjitha thyerjet tradicionale të botës shqiptare ishin injoruar bile edhe fshirë nga ideologjia komuniste.
Mendoj se arsyet e frymëzimit të një debati të tillë janë të paktën tre, të ndërlidhura mes tyre:
- dalja sheshit e “çështjes së Kosovës”,
- çfaqja e rrezikut të terrorizmit në emër të Islamit dhe gjëmat e llojit « Twin Towers », « trenat e Madridit » ose « atentatet e Londrës ».
- përpjekjet e Shqipërisë për të hyrë në Bashkimin Evropian.
E para ngriti problemin e Kosovarëve, të mundësisë së krijimit të shtetit të tyre dhe me këtë rast, ringjallja e temës së “Shqipërisë së Madhe”.
E dyta problemin e myslimanëve në përgjithësi dhe atyre të Evropës në veçanti,
E treta, rishikimin e njohurive mbi Shqiptarët dhe Shqipërisë nën dritën e Evropës.
Me këtë rast të gjithë të interesuarit – politologë, historianë, sociologë, filozofë, shkrimtarë, institucionalistë -, fillimisht evropianë dhe më pas shqiptarë, filluan të ngrinin pyetje krejt të natyrshme rreth “identitetit të shqiptarëve”.
Nën këtë prizëm, çështja e fesë përbën një nga elementët e refleksionit.
Opinioni publik u njoh me këtë debat pas publikimit te veprave të I. Kadaresë dhe R. Qosja « Identiteti Evropian i Shqiptarëve - sprovë» dhe « Ideologjia e Shpërbërjes » si edhe përplasjes që u krijua.
Ndërkohë, të tjerë u shprehën publikisht lidhur me këtë çështje:
shih: Feja dhe shqiptarët - Fatos Lubonja
http://perpjekja.net/revista/revista.htm
ose: Shumësia e identiteteve dhe Europa- Ardian Klosi
http://www.klosi.org/forum/showthread.php?t=216
Kështu ky debat edhe sikur të mos ketë fituar “te drejten e nenshtetesise”, ka dalë në mejdanin publik.
Sa për
sejcili e gjykon vetë, në funksion të interesave të tij, të implikimit në jetën civile ose thjesht, të njohjes në përgjithësi.
10 December 2007 @ 3:11 pm
Per xixa-n
Flm per peergjigjen e detaljuar dhe te vemendeshme.E vleresoj impenjimin tend.Pranoj qe edhe argumentat e tu jane mese te vertete dhe te qenesishem edhe pse kam dyshime te vogla rreth perputhjes se tyre me mesazhin tim.Pranoj edhe qe duke qene larg realitetit kultoror-shoqeroro-fetar te shqiperise prej vitesh,mund te kem mangesira te theksuara per te bere nje diskutim te vlefshem,por gjithsesi gjej rastin te them se megjithese me keni cituar ne nje pjese te mire te opinionit tim,ate pjesen ku une ngre pikepyetjen time me te madhe e keni lene “pas dore”.Ideja ime(pa dashur te hyjne polemike ose te jem me çdo kusht misherues i shpirtit te debatit) eshte kjo:ne nje kohe kur po na “krijohet identiteti kombetar” me ane tezesh qe mund te jene shkencerisht ose jo te provuara nga shkenca e doktrinave politike,pse te mos kerkojme qe ketyre ndasive fetare t’iu zbusim tehun dhe te mos ndjehemi te kercenuar deri ne identitet?!Dmth perse te mos e hedhim vallen sipas muzikes tone,por duhet qe ne nje forme ose ne nje tjeter t’iu pershtatemi arnalizave qe bejne te tjeret mbi ne,qofte edhe duke iu kthyer pergjigje?!Shembujt i solla,samitet e ndryshme qe po organizohen si ne Usa dhe ne Angli,ku po tentohet te ijektohet ne opinionin publik ideja se islami nuk eshte terrorizem.Mbase po ta shohim keshtu problemin,edhe identiteti yne i pjesshem kombetar islamik,nuk do te jete kaq shume shqetesues per europen e bashkuar.Nuk e di nese e shpreha qarte idene time dhe shpresoj qe te mos mendosh se ne ato qe the me siper eshte edhe pergjigja e kesaj pyetje,sepse ne te vertete nuk e pashe.me respekt doriani
10 December 2007 @ 3:41 pm
Dorian,
është më se e vërtetë se një pjesë e madhe e shkrimeve rreth “identitetit fetar” të Shqiptarëve përpiqen të “rikrijojnë identitetin kombëtar”, qoftë edhe duke i mëshuar “fesë katolike të të parëve tanë” qoftë edhe duke u kapur pas “identitetit mysliman” të shqiptarëve”. Kam bindjen se leximi i cekët i historisë, i bashkëlidhur me bindjet politike si dhe me mungesën e perspektivës socio-ekonomike, i çon analistët të shtrinë dorën drejt Evropës, në emër të një “identiteti evropian” ose drejt botës së Lindjes, në emër të një “solidariteti mysliman”.
Sidoqoftë, dhe për t’ju përgjigjur shqetësimit tuaj, jam i ndërgjegjshëm se duhet të heqim vallen tonë - me muzikën e vendit dhe me instrumentat e të parëve tanë - pa pritur që të tjerët të na duartrokasin ose të na fishkëllejnë. “Kêshtu siç jam, a më ke xhan?” - me thoshte im gjysh dikur…
Një përgjigje edhe më të detajuar ndoshta mund t’a gjesh në shkrimin “Identiteti evropian” që sapo u çfaq në këtë arenën e Peshkut.
Të falemnderoj.
10 December 2007 @ 4:12 pm
Problemi iidentitetit fetar shqiptar eshte pak i veshtire “ta retushosh” , qofte ne drejtimin kristian qofte ne drejtimin tjeter mysliman apo ortodoks ,sepse eshte i lidhur me nje histori te gjate ,ku paraardhesit e kane pasur shume te veshtire per te percaktuar nje unitet te caktuar fetar ne favor te kombit shqiptar !
Fakti pozitiv per mbijetesen tone ka qene pikerisht se feja nuk ka qene faktor percaktues.
10 December 2007 @ 4:58 pm
per aq kohe sa Shqiptari mbetet Laraman ky debat nuk zgjidhet dot. Mendoj se i duhet caktuar Shqiptarit nje kategori identitare sui generis dhe te mbledhim mendjen.
http://qafirarnaut.wordpress.com/2007/08/09/nje-pale-breke-per-shpirtin-tim/