Oliverta Lila (Gazeta shqiptare)

Tiranën e konsideron si rastin më ekstrem të shqetësimeve urbane. Ka ardhur në Tiranë për të prezantuar një ekspozitë arti, por në përvojën si arkitekt nuk mund të anashkalojë “kundërshtitë” e kryeqytetit shqiptar. Profesor Mark Swenarton, dekan i Departamentit të Arkitekturës në ‘Oxford’, tregon përshtypjet që i ka bërë qyteti në ndryshim. Ndodhet në Tiranë me rastin e çeljes së ekspozitës “Art &Arkitekturë/Qyteti/Realiteti dhe Vizione”, një ndërthurje punësh të studentëve të Arkitekturës dhe Arteve të Bukura të “Oxfordit” dhe studentëve e artistëve shqiptarë. E vlerëson si pasuri të trashëgimisë evropiane bulevardin e madh, ndërsa është i bindur se prirja drejt modernes nuk vjen nga ndërtesat e larta.
Gjatë kohës që merreshit me përgatitjen e ekspozitës, ju keni pasur rast të vizitoni edhe Tiranën. Çfarë përshtypje ju lë nga pikëpamja arkitekturore kryeqyteti shqiptar në ditët e sotme?
Nga ajo që shoh, Tirana ka një rast ekstrem të problemeve dhe shqetësimeve urbane që prekin shumë qytete. Kjo vjen nga tendenca për modernizim të shpejtë, kërkesave të jashtëzakonshme për shtëpi, infrastrukturës që mungon, problemeve të trashëguara dhe rritjes galopante ekonomike. Fenomene të tilla nuk kanë kaluar pa u cekur sidomos nga studentët shqiptarë. Ngucja e njerëzve dhe mungesa e shërbimeve publike (Flasim për parqe, monumente, vende pushimi, çezma etj), të gjitha këto janë të kapura sidomos në punët e artistëve shqiptarë. Ndërsa studentët e Arteve të Bukura të “Oxfordit” janë fokusuar në idenë e qyteteve si distopi, aty ku njerëzit janë si të huaj me njëri-tjetrin e pa marrëdhënie sociale. Por këto janë realitete që nuk i shmangesh dot, janë realitete nga të cilat fillon puna jonë dhe këtë e tregojnë dhe punimet e studentëve.
Një ekspozitë arti dhe arkitekture që nënvizon problemet…
Artet e bukura nënvizojnë problemet, i nxjerrin ato në pah, ndërsa arkitektura jep një shembull zgjidhjeje të këtyre problemeve kaq të rënda edhe në ditët e sotme.
Ju ka bërë shumë përshtypje Bulevardi i madh i Tiranës. Ku mbështeten vlerësimet tuaja?
Të fillosh të mendosh për qendrën e Tiranës do të thotë të vlerësosh e të shijosh akset kryesore. Po flasim kryesisht për bulevardin, i cili është një ndër planifikimet para luftës nga më të mirët në Europë. Unë mendoj që ky bulevard duhet të jetë pjesë e trashëgimisë evropiane të kulturës. Qasja ime për të menduar rreth fytyrës së ardhme të Tiranës, mbështetet mbi faktin se si të ruhet dhe të përqaset, të gjendet balanca mes trashëgimisë dhe zhvillimit të qytetit, pa e dëmtuar këtë të fundit. Gjëja më e rëndësishme kur bëhet një master-plan, është marrja parasysh e ushqimit të vlerave ekzistuese që ka ky qytet. Cilësia kryesore e Tiranës është bulevardi i madh dhe tri qendrat( Sheshi “Nënë Tereza”, sheshi “Skënderbej” dhe ndoshta në të ardhmen dhe stacioni i trenit).
Ju e keni shqyrtuar tashmë planin francez për qendrën e Tiranës në moketin e ekspozuar në Galerinë e Arteve. Çfarë mendimi do të ndanit si arkitekt?
Po të flasim për sheshin “Skënderbej”, më duket zgjidhje e përshtatshme që kullat e larta janë të zhvendosura nga sheshi duke krijuar një lloj gjerdani që rrethon një margaritar. Çështja e diskutueshme mbetet lartësia e tyre. Nëse do të ndërtohen në këtë shkallë, kjo lartësi ka rrezikun që t’i bëjë ndërtesat e ministrisë të duken si xhuxha. Nga ana tjetër, një nga cilësitë e këtij sheshi është se sheh malin e Dajtit dhe kurorat e maleve. Nëse këto ndërtesa do të ishin kaq të mëdha, kjo pamje filmike do të reduktohej. Por nga ana tjetër, më duket e panevojshme ndërtimi i kullës shumëkatëshe brenda te Muzeu Kombëtar. Duket se është më shumë një gjetje e shtyrë nga simetria që duhet t’i jepet sheshit. Për mendimin tim, kur ke një bulevard kaq të gjatë e të gjerë me një identitet dhe simetri kaq të fuqishme, nuk ke nevojë që në çdo pjesë të ketë simetri perfekte. Simetria është vet bulevardi. Po ashtu, ideja për të futur një shumëkatëshe në mes të kryeministrisë nuk justifikohet dot përmes simetrisë, ndonëse në mënyrë gjeometrike kanë dashur t’i kundërvihen kullave binjake. Është e pakuptueshme që në mes të një ndërtese me një identitet ndryshe të kesh një shtesë kaq të çuditshme. Duhet bërë një punë studimore jashtëzakonisht voluminoze për të caktuar fytyrën e qytetit në të ardhmen. Për të qenë modern, jo gjithçka zgjidhet me kulla të larta. Qendra e Tiranës është pjesë e trashëgimisë evropiane të planifikimit urban mes dy luftërave botërore dhe prishja e saj do të jetë prishja e trashëgimisë evropiane.
Çdo i huaj që ndalon në kryeqytetin shqiptar, nuk mund të anashkalojë ngjyrat e ndërtesave. Cila ka qenë përshtypja juaj e parë?
Përshtypja e parë që mu krijua ishte ngjyra e artë që ka Tirana, e verdhë e artë në të cilën janë përfunduar shumë ndërtesa. Lidhjen për këtë zgjedhje e bëj kollaj me atë perëndim shumë të fuqishëm të diellit në Tiranë, që ndriçon shumë ndërtesa. Ndoshta e kanë marrë frymëzimin nga ky tipar.
Në Galerinë e Arteve është prezantuar ekspozita e parë si bashkëpunim i studentëve dhe artistëve të ‘Oxfordit, me ata të Shqipërisë. Do të vazhdojë ky projekt?
Ne na janë dashur dy vjet për të arritur në këtë projekt, e pasi kemi bërë gjithë këtë mundim, do kishim dëshirë që ky projekt të vazhdonte. Në të ardhmen do të donim të sillnim studentët tanë të arkitekturës që të bënin një punë më të prekshme me ndërtesat dhe jo domosdoshmërish artistike. Jo të gjitha ndërtesat janë të bukura. Ne bëjmë edhe një që është e orientuar nga ana sociale, problemet, gjëra që kanë të bëjnë me shoqërinë që e na prekin shumë.
E kanë vizituar studentët periferinë?
Besoj se e kanë parë, por nuk kemi bërë studime në detaje. Nëse merr një copë të Tiranës tamam si një copë torte, e sidomos nga periferia dhe ia jep studentëve, nga pikëpamja arkitekturore, do të kishim rezultate shumë interesante.
Si e shihni lidhjen mes artit dhe arkitekturës?
Mendoj se arkitektët marrin frymëzim të drejtpërdrejtë nga puna e artistëve. Ndoshta duket pak e habitshme, por është e vërtetë. Gjithmonë e më shumë kjo po ndodh në Britani në projekte në shkallë të madhe, e sidomos në projekte publike.