filozofia që propozon, dmth ajo e të zgjedhurit PAK më mirë sesa ZERO më sjell dyshime. Do të isha dakort me këtë filozofi sikur sistemi i cili po kritikojmë të kishte disa të mira dhe disa të këqija dhe të kishte nevojë për disa rregullime strukturale që do ta optimizonin situatën. E keqja është që ky sistem është kryekëput i fëlliqur. Është i ndërtuar mbi ide të përkthyera shtrëmbër (një kapitalizëm barbar me tiparet më të këqija të ballkanizmit, mungesë e çfarëdo vlere qytetare, mungesa e çfardo institucioni, e një listë e gjatë e gjatë…) dhe të aplikuara akoma më shtrëmbër. Ashtu siç e shoh unë, ky sistem është në drejtim të një kolapsi të pashmangshëm. Dhe të pretendosh ta ndryshosh nga brenda është si të heqësh ujë me kovë nga Titaniku që po mbytet. Dhe çka është akoma më e keqe në gjithë këtë punë, ata që bëjnë pjesën e luanit në këtë situatë (dmth njerëzit që kanë në dorë fatet e vendit, që nuk janë domosdoshmërisht të gjithë politikanë) nuk të lenë të afrohesh aty ku vërtet duhet të bëhet ndryshimi. Dhe e bëjnë këtë sepse këta njerëz kanë në dorë fatet e vendit dhe e kanë arritur këtë status pikërisht duke shfrytëzuar atë mekanizëm që ti dëshiron të ndryshosh. Dhe çfarë ndodh është që ajo PAK që diskuton vlen aspak në fund të fundit. Sepse këta njerëzit që po diskutojmë, ose të fusin në lojë kur vepron sipas të njëjtave parime si ata (dhe më duket se Lubonja pikërisht këtë shembull ilustron kur thotë që Nano u thirr nga Alia e Rama nga Nano), ose nuk të lenë të afrohesh. Dhe kur vërtetë një njeri apo një grup përbën rrezik për sistemin, sistemi krijon boshllëk rreth këtij grupi apo individi, duke e bërë atë PAK një asgjë të madhe.

Për ta përmbledhur idenë, ky sistem nuk do reformuar, ky sistem do rindërutar nga e para. Sigurisht, unë i kuptoj implikimet e kësaj që po them. Gjithashtu kuptoj që ky rindërtim ka nevojë përpara për rrëzim. Dhe me keqardhje konstatoj që shoqëria shqiptare nuk është ende e gatshme ta kryejë këtë proces. Megjithatë, besimi im dylufton përditë me shpresën time. Me shpresën që ta kem gabim dhe që ti të kesh të drejtë. Sepse e vërteta është që nëse nuk po veprojmë për ta zgjidhur këtë situatë, do të thotë që po e ndihmojmë që të vazhdojë të jetë ajo që është.

http://www.youtube.com/watch?v=IWsAIh95MXs

Kuadranti i dytë (banditët) është i përbërë nga njerëz shumë inteligjentë, por që këtë inteligjencë e venë në shërbim të interesave të ngushta personale dhe në dëm të shoqërisë. Kam frikë se ata që hyjnë në sistem janë tek ky kuadrant. Ata të kuadrantit të parë (inteligjenca e të cilëve prodhon të mira si për ata vetë, si për shoqërinë) më ngjan se janë një minorancë e shpërndarë dhe e izoluar. Ka personazhe publikë që shpesh ma vërtetojnë këtë dyshim.

Tipi 1 dhe tipi 2 jane vendim-marres racionale (nga anglishtja, “rational decision-maker”). Pra, te dy nuk jane budallenj, perkundrazi, te dy jane te afte qe te gjejne “groshen” e tyre. Opsionet 1 dhe 2 qe permenden ne shkrim jane dy mundesite, te themi “madhore”, ku i sjell keta kjo vendim-marrje racionale.

Por ka nje faktor, tjeter, kompleks, qe keta tipa marrin parasysh. Ky faktor eshte masa. Pra, zgjedhjet e individeve 1 dhe 2 jane zgjedhje brenda nje shoqerie mase.

Tamam tamam, zgjidhja per te ikur, nuk eshte ne fakt zgjidhje. Te pakten persa i perket qellimeve per te “bere mire”, qe i kane si Tipi 1 ashtu dhe Tipi 2, zgjidhja per te ikur eshte evitim. Eshte doreheqje nga qellimet e mira. (Ky eshte problemi per te cilin ti flet ne fund te artikullit.) Por, sa me shume tipa si 1 dhe 2 te ikin, aq me i pamundur behet qendrimi per tipat e te nesermes. E keshtu, mejhania behet keq e me keq.

Si ndodhi qe tipa racionale me qellime te mira si 1 dhe 2 e riperterijne mekanizmin e sistemit? Nje pergjigje eshte kjo. As 1, as 2 nuk kane nder mend te bejne keq, por veprimi i tyre racional individual i “tradhton”. Do e shpjegoj kete me poshte.

Keto lloj problemesh jane probleme te veprimit kolektiv (angl. collective action problem). Jane lloje problemesh shume te perhapura ne bote sot, ose me sakte, eshte nje menyre te shikuari per shume probleme. Per shembull, shkallezimi i teknologjise ushtarake gjate luftes se ftohte eshte problem i veprimit kolektiv. SHBA apo Rusia nuk donin qe tjetri te ishte me i fuqishem se ta, e keshtu te dyja palet rriten ne maksimum arsenalin. Rezultati ishte nje bote shume me e rrezikshme, gje qe asnjera pale nuk donte, por qe rezultoi nga veprimet e te dyja paleve. Duhet kuptuar se asnjera nuk ishte “gabim” ne rritjen e fuqise ushtarake. Por te dyja njekohesisht rezultuan ne gabim.

Dhe te kthehemi tek tipat 1 dhe 2. Shiko se cfare rezultatesh do kishim me zgjedhjet e tyre, po t’i marrim te kombinuara bashke. Rezultatet i kam renditur ne dy kategori: per “te miren e vendit”, dhe per te miren e secilit tip.

A. Tipi 1 zgjedh te rrije, tipi 2 zgjedh te rrije. Rezultati per te “miren e vendit”: relativisht mire, sepse kemi 2 veta me potencial per ndryshim. Edhe secili tip eshte mire, se te pakten ka ndihmen e tjetrit per kete ndryshim.

B. Tipi 1 zgjedh te rrije, tipi 2 zgjedh te iki. Rezultati per te “miren e vendit”: dobet, se kemi nje tip qe do te ndryshoje, po ka shume shanse qe ky tipi 1 do korruptohet nga realiteti. 2-shi shpeton nga korruptimi, por nuk i arrin qellimet e veta.

C. Tipi 1 zgjedh te ike, tipi 2 zgjedh te rrije. Rezultatet si pika B, vetem te invertuara.

D. Tipi 1 zgjedh te ike, tipi 2 zgjedhe te ike. Rezultati per te “miren e vendit”: tmerr. Per 2 tipat: “shpetuan” koken, por hoqen dore nga qellimet.

Pra nga keto 4 kombinime, situata me e mire per te gjithe (vendin dhe tipat) do ishte A-ja. Ama, secili tip, nga frika se mos ndodhen respektivisht ne B dhe C, detyrohen te zgjedhin te ikin. Realisht, pra, pa dashur fare te perfundojne ne D, te dy tipat perfundojne ne D.

Pra, me gjithe qellimet e mira te tipave 1 dhe 2, me gjithe racionalitetin e tyre (pikerisht, racionaliteti), rezultati ishte me i dobti i mundshem. Prandaj, them se tipat tradhetojne vetveten. Nuk eshte sistemi i vendit qe eshte problemi: eshte dinamika mes tipave 1 dhe 2 (dhe 3, 4 e infinit) qe i shtyn racionalet drejt opsioneve me te padeshiruara.

——————-

Me kete koment super-super te gjate desha te thoja 2 gjera: 1) qe “faji” eshte me te vertete jetim dhe 2) qe probleme si ky ka shume ne te gjithe boten. Ti ke te drejte ne 99% te atyre qe thua (ne kete shkrim, dhe ne te tjere) por dicka duhet te kesh parasysh: Shqiperia, apo Tirana, nuk eshte dhe aq ekstremisht ndryshe nga “bota” (pergjithesim idiot ky). Per dilemen qe flet me siper, vuan me shume se gjysma e botes. Vuan jugu i Italise se emigrojne “te aftet” brenda vendit, vuan dhe e gjithe bota e trete, perfshi ketu dhe ne.

S’dua qe te shfajesoj ata qe kane faje, por eshte e rendesishme, per mua, qe ne si shqiptare te fillojme t’a shohim veten si pjese te botes, dhe jo si nje pasqyre e keqe e saj. E kemi akoma ate sindromen e izolimit, kuptohet, ne forma te tjera.

Hajt, me te mira, e faleminderit!

panorama qe ti jep eshte shume e zymte. Dhe, ashtu te thjeshtuar si e jep, ashtu ne ate parabol ku i ke mberthyer gjerat duket ashtu sic e ke thene ti. Por, ky sistem ekuacioni ehste teper i ngurte per te shprehur dicka kaq te komplikuar sic eshte jeta shoqerore.

Ne nje pike jam dakort me ty, nga veshtrimi i individit qe jeton brenda sistemit dhe lufton per groshin e tij, per nje grosh me sa me pak miza brenda, gjerat duken te zeza. Sepse, si A ashtu edhe B, jane te edukuar me pritjet e nje Aje apo Bje diku ne nje qytet tjeter metropolitan te perendimit. Nderkohe, qe ne ndryshim nga keta te fundit ketyre ju duhet te jetojne ne nje metropol te botes se trete, ku kontrastet jane te jashtezakonshme dhe shoqeria ne riperkufizim.

Ajo qe ngelet nga A dhe B i tregimit tend, eshte dicka qe tregimi nuk e merr ne konsiderate: rezultatet e punes se tyre. Ndoshta jane pak per te permbushur egon e ketyre individeve, por te mjaftueshme per te vene nje tulle ne traditen e re te ndryshimeve. Jane keto ndryshime te vogla qe A dhe B vete nuk i shohin (ca se jane te zymte e ca se eshte nje kulture dominuese e mosteparit, nje kulture masive vetesharjeje), qe levizin infrastrukturen, shoqerine. Problemi yne eshte qe ne duam ndryshime te medha, nje shenje te madhe qe te na ngreje nga depresioni. POr, ta kerkosh kete ndryshim eshte nje utopi, sepse te levizesh nje shoqeri perpara eshte procesi me i ngadalshem i mundshem, proces qe i pare nga brenda ehste i padukshem.

Por, le te shohim se cfare ka bere vaki keto 17 vjet dhe midis miliona te zezave do verejme se kane ndodhur edhe 10 gjera te mira. Por, keto 10 gjera te mira nuk i sheh askush dhe ky eshte nje gabim kolektiv: sepse nje shoqeri qe nuk eshte ne gjendje te promovoje te miren e saj eshte nje shoqeri e destinuar te notoje ne depresion dhe nuk ben asgje me shume se sa punon kunder vetes. Une konstatoj gjera te mira, dhe mbi te gjitha konstatoj qe shume te rinj po kthehen, jane te pergatitur dhe kane nje mentalitet tjeter. Sa me shume te rritet numri i ketyre njerezve, qofshin A qofshin B, aq me e madhe do behet nevoja e ketyre njerezve sot akoma ne minoritet apo anonime. Dhe eshte nevoja ajo qe i realizon ndryshimet. Nese ndryshimet tona jane ato qe jane, do te thote qe kaq ka qene nevoja kolektive per ndryshime. Por, fakti qe kane ndoshur ndryshime eshte shuem i rendesishem, sepse ne momentin qe nje ndryhsim ehste arritur do kerkohet me hsume.

Une jam optimiste, qe A dhe B po qendruan do i shtojne vleres se ndryshimeve dicka. Qofte kjo edhe dicka fare e vogel: shpresa per ata qe jane aty. Ose boll, per te patur dike qe mendon ndryshe, flet ndryshe, ka nje tjeter menyre jetese; sepse duke qene ndryshe behen pika precipitimi per te tjeret qe deshirojne te jene si keta. PO qendruan A dhe B do jene edhe shembull per te tjere qe te vijne, qe sic e thashe me lart, do krijojne nje nevoje tjeter, nje nevoje te madhe per ndryshime me te medha. Dhe nje dite keta njerez do arrijne te jene edhe shperndares te groshes, dhe me siguri edhe pse ti insiston te thuash qe edhe keta do ta gatuajne me miza ate groshen, une tentoj te them se do kete tek e fundit me pak miza brenda sepse nevoja atje jashte eshte rritur, por edhe egoja e tyre, edhe pse mund te jete zvogeluar, eshte me e madhe se e paraardhesve.

Ju uroj të mira!

ti e di qe une nuk dua te kem te drejte dhe se e pasura te drejte eshte per mua nje qellim banal per te hyre ne nje debat. Askush nuk e di te drejten. Keto jane pikeveshtrime te ndryshme, dhe ne nje menyre ose tjetren si pikeveshtrimi im, si i joti, si i penarit kane te vertetat e tyre brenda. Por, nese ti nje dite do te ikesh une nuk do te te paragjykoja.

Të përshëndes, S.!

1. Ata qe do “i shtyne” jane te sigurt qe momentin qe kta dy tipa te futen ne guzhine do harrojne idealet e tyre dhe do genjehen shume shpejt nga masa e garuzhdes me te cilen mbushin pjaten e tyre. E ajo gjoja tortellini nuk do vihet kurre ne zjar, ose do mbeten ato groshet e para ose do serviret corbe por qe emrin ne menu e ka tortellini. keta tipat nuk jane vertet me te mire se ata qe punojne ne guzhine, i vetmi ndryshim mes tyre dhe guzhinjereve eshte se atyre nuk u eshte dhene kurre mundesia ti fusin te dyja duart ne gjelle. Asnjehere mos e nenvlefteso pangopshmerine e njeriut.

2. Njerezit jane dele, ose me mire njerezit jane si uji. Ashtu sic uji mer formen dhe ngjyren e enes ku e hedhim, ashtu dhe njeriu adoptohet dhe pranon ambientin qe e rrethon. Nese ti do ti ndrosh groshet me tortellini mos prit shume simpatizante. Sic ka thene nje i madh dikur: “te gjithe popujt meritojne udheheqjen qe kane”.

Edhe njëherë përshëndetje!

“Edhe revolucionari më radikal kthehet në konservator në ditën që pason revolucionin” - thotë Hannah Arendt.